خانه / ایران / سپاه و فجایع زیست محیطی ایران -بخش اول

سپاه و فجایع زیست محیطی ایران -بخش اول

سال 98 آغاز ناخوشایندی برای مردم ایران داشت. بسیاری از استان‌های این کشور با آغاز سال جدید درگیر مصائب سیل و حوادث طبیعی شدند و باگذشت بیش از بیست روز هنوز هم در حال مجادله با خشم طبیعت هستند؛ اما چند درصد از حوادث رخ‌داده سهم طبیعت و چند درصد از آن حاصل دخالت بشر در طبیعت می‌باشد. عوامل خشک شدن دریاچه اورمیه، عوامل بروز سیل‌های تخریب‌گر در استان‌های گلستان، لرستان، فارس و خوزستان و نیز تأثیر پروژه‌های سپاه در بروز حوادث طبیعی آینده در آزربایجان، موضوعاتی است که سعی می‌کنیم هرچند کوتاه به بررسی آن بپردازیم.

دریاچه اورمیه

فاجعه زیست‌محیطی خشک شدن دریاچه اورمیه در یک دهه اخیر، تیتر اول اخبار زیست‌محیطی بوده است. مسئله که اگر به وقوع بپیوندد، کوچ بیش از ۱۵ میلیون انسان از منطقه را در بر خواهد داشت. مشکلات به وجود آمده اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی ناشی از خشک شدن دریاچه در سال‌های اخیر نیز روایت دیگری از این فاجعه است؛ اما عامل اصلی خشک شدن دریاچه چیست؟! دخالت انسانی یا به تعبیر مسئولین حکومتی، تغییرات اقلیمی؟!

تغییرات اقلیمی

بارش‌های نیمه اول فروردین ۹۸ در حوضه آبریز دریاچه اورمیه هرچند قابل قیاس با بارش‌های استان‌های گلستان، لرستان، مازندران و خوزستان نبود اما جان دوباره به دریاچه داد. به گفته کیومرث دانشجو، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آزربایجان‌ غربی، از یک فروردین ۹۸ تا ۱۰ فروردین ۲۹۰ میلیون مترمکعب آب وارد دریاچه شده است.

همچنین فرهاد سرخوش مدیر دفتر استانی ستاد احیای دریاچه اورمیه در آزربایجان غربی اظهار داشت: باوجود بارندگی‌های اخیر در حوضه آب ریز دریاچه اورمیه، بر حجم آب دریاچه بیش از یک میلیارد مترمکعب افزوده شده است.

با حسابی سرانگشتی می‌توان به این نتیجه رسید که تغییرات اقلیمی کمترین تأثیر در روند خشک شدن دریاچه اورمیه را دارند که در غیر این صورت باید دریاچه وان در کشور ترکیه و دریاچه سوان در ارمنستان نیز به سرنوشت تلخ دریاچه اورمیه دچار می‌شدند.

بدیهی است کاری که مسئولان حکومتی نتوانسته و یا نخواسته بودند در طول سالیان گذشته برای احیای دریاچه انجام دهند، بارش‌های بیست روز اخیر انجام داد و موضوع تأثیر تغییرات اقلیمی بر خشک شدن دریاچه اورمیه که همواره از سوی دولت مطرح می‌شد را به‌کلی رد کرد. نکته جالب اما اظهارنظر عیسی کلانتری، رئیس سازمان حفاظت از محیط‌زیست ایران بود که بالا آمدن آب دریاچه را حاصل تدابیر و برنامه دولت دانست!

عوامل انسانی

پل میان‌گذر

احداث خاک‌ریزی به نام پل میان‌گذر در حساس‌ترین نقطه دریاچه را شاید می‌توان به‌عنوان تأثیرگذارترین عامل خشک شدن دریاچه اورمیه نامید. پروژه‌ای که طرح و اجرای آن را شرکت صنعتی دریایی ایران صدرا وابسته به سپاه پاسداران انجام داد. اجرای این پروژه نزدیک به ۴۰ سال طول کشید و دست‌آخر بستر خشک شدن دریاچه اورمیه را فراهم کرد که می‌توان از آن به‌عنوان شاهکار مهندسی سپاه پاسداران ایران نام برد.

محمد دانش عضو هیئت‌علمی دانشگاه صنعتی شریف در مصاحبه‌ای درباره تأثیرات مخرب پل میان‌گذر بر دریاچه اورمیه عنوان کرد: احداث پل میان‌گذر با طول ۱۷۰۹ متر در دریاچه اورمیه به‌عنوان یکی از اقدامات انسانی مهم‌ترین تأثیرش این است که نحوه چرخش آب را در دریاچه اورمیه تغییر داده و باعث جدایی بخش‌های شمالی و جنوبی دریاچه از یکدیگر شده است.

در رابطه با تأثیر مخرب پل میان‌گذر دریاچه اورمیه مسعود باقر زاده معاون دفتر زیست‌گاه‌ها و امور مناطق سازمان حفاظت محیط‌زیست معتقد است: «یک خطای بسیار بزرگ مهندسی هم در این منطقه انجام داده‌ایم که به قولی می‌توان گفت آخرین ضربه را به خشکی دریاچه اورمیه زد و آن احداث میان‌گذر شهید کلانتری است که در بدترین شکل مهندسی ایجاد شد و همین باعث شد که جریان هیدرولیکی داخل دریاچه مختل شود.»

احداث پل میان‌گذر منجر به اختلال در چرخه طبیعی گردش آب دریاچه، رسوب‌گذاری غیرمتعارف و کاهش ظرفیت خود پالایی آب دریاچه شده که به زوال تدریجی اکوسیستم منطقه منجر شد.

دکتر جواد پارسا (استادیار گروه مهندسی آب دانشکده کشاورزی دانشگاه تبریز) و دکتر علیرضا مجتهدی (استادیار گروه مهندسی آب دانشکده مهندسی عمران دانشگاه تبریز) درباره تأثیرات مخرب پل میان‌گذر می‌گویند: «احداث میان‌گذر علاوه بر کاهش چشمگیر ارتباط هیدرولیکی بین دو بخش شمالی و جنوبی دریاچه، باعث تغییر در الگوی رسوب‌گذاری، تبادل حرارتی و میزان غلظت در دو بخش مذکور شده است. با توجه به سطح بیشتر بخش جنوبی نسبت به بخش شمالی، کاهش ارتباط هیدرولیکی و تبادل حرارتی، موجب افزایش میزان دمای بخش جنوبی در فصول گرم سال شده است. از طرف دیگر با توجه به اینکه سهم رودخانه‌های بخش جنوبی در آورد رسوب بیشتر از رودخانه‌های بخش شمالی است لذا افزایش شدت رسوب‌گذاری نیز در بخش جنوبی پس از احداث میان‌گذر باعث کاهش بیشتر عمق در آن شده و موجب شده است که عامل تبخیر از این بخش، با شدت بیشتری تأثیرگذاری نماید.

طبیعی است این عامل که ناشی از احداث میان‌گذر بوده است درروند خشک شدن دریاچه نقش زیادی ایفا کند. صرف‌نظر از تأثیر شرایط هیدرولیکی و الگوی چرخش آب و رسوب‌گذاری، تأثیر چشمگیر میان‌گذر بر پارامترهای اکولوژیکی دریاچه به‌عنوان یک زیست‌بوم منطقه‌ای و جهانی انکارناپذیر هست. به‌عنوان نمونه به هم خوردن تعادل میزان غلظت و شوری ناشی از احداث میان‌گذر به همراه سایر عوامل دخیل در بیلان آبی دریاچه، تهدیدکننده بقای گونه منحصربه‌فرد آرتمیای این دریاچه بوده است. واقعیت امر این است که خاک‌ریزی‌های مربوط به احداث میان‌گذر، یک اقدام شتاب‌زده و فاقد اثرات مطالعات کافی به‌ویژه ازنظر ارزیابی زیست‌محیطی بر این پارک ملی بوده و علیرغم اینکه در طی سال‌های اجرای میان‌گذر مطالعات متعدد انجام‌گرفته، حاکی از اثرات نامطلوب زیست‌محیطی آن بر این پارک ملی می‌بود لیکن احداث میان‌گذر همچنان تداوم یافت.»

این کارشناسان درباره نظر برخی کارشناسان که معتقدند، اگرچه احداث میان‌گذر در خشکی دریاچه اورمیه تأثیرگذار بوده است اما در شرایط کنونی دریاچه می‌تواند به‌عنوان عامل تأثیرگذاری در احیای بخش شمالی و جنوبی دریاچه به‌صورت جداگانه در نظر گرفته شود، عنوان می‌کنند: «احیای بخش شمالی و جنوبی دریاچه به‌صورت جداگانه در قالب مطالعات برخی از همکاران به شکل یک نظریه انجام‌گرفته است که لازمه آن قطع ارتباط کامل بین دو بخش شمالی و جنوبی و عملکرد میان‌گذر به‌عنوان یک دایک کامل می‌باشد ولی تجربه ناموفق Great Salt Lake در ایالات‌متحده که نظر محققان متعدد حاکی از خشک شدن کامل آن در آینده نزدیک می‌باشد، دلیلی بر رد این دیدگاه است. مضافاً اینکه اجرای چنین طرحی می‌تواند در بلندمدت منجر به بروز اثرات نامطلوب مضاعف اکولوژیکی غیرقابل‌پیش‌بینی باشد که وضعیت اکولوژیکی منطقه‌ای را بیش‌ازپیش تحت تأثیر قرار دهد.»

سدسازی

با بحرانی‌تر شدن وضعیت بسیاری از تالاب‌ها و رودخانه‌های ایران بحث درباره نقش سوء مدیریت و سیاست‌های نادرست دولت در این بحران نیز افزایش می‌یابد. بسیاری از کارشناسان معتقدند مصرف بی‌رویه و هدر دادن آب توسط شهروندان گرچه در تشدید بحران کم‌آبی نقش مهمی دارد، اما نمی‌توان سهم نهادها و دستگاه‌های حکومتی در حوزه‌های مختلف را نادیده گرفت. یکی از این حوزه‌ها سدسازی‌های گسترده‌ای است که بسیاری از صاحب‌نظران و حتی برخی از مدیران ارشد دولتی آن را بی‌رویه و غیراصولی ارزیابی می‌کنند.

سدسازی یکی از سودآورترین فعالیت‌ها برای برخی بنگاه‌های بزرگ اقتصادی است چنانچه برخی از این موضوع با عنوان «مافیای سدسازی» یاد می‌کنند. طراحی و اجرای اکثریت سدهای حوزه آبریز دریاچه اورمیه توسط قرارگاه خاتم‌الانبیا سپاه انجام‌گرفته است.

استان‌های اطراف دریاچه اورمیه به لحاظ تراکم سدسازی از مناطق پیشتاز ایران محسوب می‌شوند. شرکت‌های آب منطقه‌ای در این استان‌ها درمجموع ۲۳۵ سد در دست مطالعه، اجرا یا بهره‌برداری دارند. بر اساس آمار شرکت مدیریت منابع آب ایران در حال حاضر ۱۰۶ سد در این سه استان به بهره‌برداری رسیده‌اند. این وضعیت به‌تناسب شمار آبریزهای دیگر تالاب‌ها و دریاچه‌ها در مناطق مختلف متفاوت است.

فاطمه ظفر نژاد کارشناس و پژوهشگر آب و توسعه پایدار سدسازی بی‌رویه در ایران را مهم‌ترین علت خشک شدن تالاب‌ها و رودخانه‌ها اعلام کرد. به گفته‌ی ظفر نژاد، برای حوضه آبریز دریاچه اورمیه ۱۰۴ سد تعریف ‌شده بود که از این تعداد ۵۶ سد در دست بهره‌برداری است و حق‌آبه موردنیاز دریاچه در پشت این سدها ذخیره می‌شود.

پیروز حناچی دبیر شورای عالی شهرسازی و معماری درباره سدسازی در حوزه آبریز دریاچه می‌گوید: در گزارش‌های وزارت نیرو آمده است که در رودخانه‌های منتهی به دریاچه اورمیه ۴۴ سد زده شده و در برنامه است که این تعداد به ۹۰ سد برسد.

روزنامه جوان ارگان سپاه پاسداران اما نظر متفاوتی درباره سدسازی دارد و در حمایت از سدسازی‌های بی‌رویه سپاه پاسداران می‌نویسد: مخالفان سد‌سازی با سیاه نمایی عجیبی درباره مضرات سد‌سازی سعی دارند هر نوع مشکلی را به این صنعت مرتبط سازند؛ این صنعت بزرگ و اقتصادی – امنیتی مورد تأکید کشور‌های بزرگ جهان است به‌طوری‌که تنها در امریکا بیش از ۸ هزار سد بزرگ به بهره‌برداری رسیده است. یکی از موضوعاتی که سعی می‌شود مدیریت منابع آب و سدسازی را به چالش بکشد، خشک شدن دریاچه اورمیه است. هرچند رد هرگونه دخالت سد‌ها در خشکی دریاچه‌ها به‌هیچ‌عنوان درست نیست، اما نکته مهم ماجرا نادیده گرفتن عامل اصلی خشکی است.

البته این روزنامه اشاره نمی‌کند عامل اصلی خشک شدن دریاچه اورمیه چیست.

این مطلب را شیر کنید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

من ربات نیستم *

کتابخانه دیجیتالی بایداق راه اندازی شد. برای دسترسی به کتابخانه از منوی کتابخانه بایداق استفاده نمائید. رد کردن