خانه / ایران / مسجد جامع قم یادگاری از فرهنگ و تمدن و هنر معماری تورکان

مسجد جامع قم یادگاری از فرهنگ و تمدن و هنر معماری تورکان

مسجد جامع قم، بنایی است با مساحتی حدود ۶ هزار متر مربع، که در محله‌ی مسجد جامع و در نزدیکی دروازه‌ی‌ ری واقع شده است.

در مورد قدمت و سال ساخت دقیق مسجد جامع قم، اظهارات و بیانات مختلفی وجود دارد. ساخت این مجموعه‌ی ارزشمند و احداث عمارات آن، در چند دوره‌ی مختلف تاریخی به وقوع پیوسته است. برخی از تاریخ‌نویسان و کارشناسان مسائل تاریخی، بر این باورند که مسجد جامع قم در قرن سوم هجری قمری احداث شده است که البته این اظهارات صحیح نمی‌باشد و فرضیه‌ای بیش نیست. بسیاری از مورخین و باستان‌شناسان با توجه به نوشته‌های برجای‌مانده‌ی تاریخی، قدمت ساخت این مسجد‌ را به قرن ششم هجری قمری و مقارن با دوره‌ی حکومت پادشاهان دولت تورک سلجوقی می‌دانند که به نظر می‌رسد تاریخ مذکور، از نظر سندیت و آثار موجود، نسبت به سایر زمان‌ها صحیح‌تر باشد. عبدالجلیل رازی، زمان تاسیس این اثر تاریخی را به دوران حکومت خاقان تورک طغرل سلجوقی نسبت داده است.

این بنای تاریخی، شامل قسمت‌های متعددی از جمله سردر ورودی، صحن، ایوان‌، گنبدخانه و شبستان است. به نظر می‌رسد بخش گنبدخانه‌ی مسجد، قبل از دیگر قسمت‌های این اثر تاریخی، ساخته شده باشد. سازندگان این اثر تاریخی، ۲ در ورودی را برای آن در نظر گرفته‌اند که یکی در بخش غربی بنا و به عنوان ورودی اصلی تلقی شده و دیگری در کوچه‌ای فرعی و متصل به شبستان‌های واقع در شمال عمارت، قرار دارد. این مسجد با دو ایوان دارای مقرنس‌کاری و کاشی‌کاری‌های ارزشمندی است.

با توجه به نوشته‌های حک شده در کتیبه‌های گچ‌بری مسجد (متاسفانه برخی از نوشته‌های کتیبه‌های برجای‌مانده از این اثر تاریخی، از بین رفته است)، به نظر می‌رسد که آغاز پیکربندی اولیه‌ی گنبدخانه به سال ۵۲۹ مقارن با اوایل قرن ششم هجری قمری باز می‌گردد.

از مهم‌ترین و باشکوه‌ترین بخش‌های این مسجد تاریخی، می‌توان به ایوان آن اشاره کرد. این عمارت تاریخی، ایوان زیبایی دارد که از لحاظ جمال و هماهنگی اضلاع، کم‌نظیر و مثال‌زدنی است. پوشش ایوان مقرنس‌ گچی داشته که در نوع خود تحسین‌برانگیز بوده و بسیار باشکوه جلوه می‌کند. از دیگر تزئینات و طراحی‌های صورت گرفته، می‌توان به حاشیه‌ی ایوان (لبه‌ی ایوان)، که متشکل از دو قوس بالا و همچنین به دو طرف ایوان اشاره کرد که به شکل گیلو بوده و روی آن طره‌ی برنجی پیچی تزئین شده با کاشی فیروزه فام کار شده است. در طرفین ایوان نیز جرزهایی تعبیه شده‌اند مزین به کاشی‌هایی با تصاویری زیبا است. در بخش جلوی ایوان (پیشانی) و همچنین در طرفین آن، می‌توان کتیبه‌ای را که از طولی برابر با ۲۸ متر و عرضی بالغ بر ۱ متر برخوردار است، مشاهده کرد. شاخص تعیین وقت نماز از امکانات جالب توجه مسجد بوده و شاخص سنگی است که به وسیله‌ی آن می‌توان زمان نماز ظهر را تعیین کرد.

در مقابل ایوان، صحنی بزرگ قرار گرفته است. معمار این بنای کهن، آن را به گونه‌ای طرح‌ریزی کرده که از ۳ جهت، توسط شبستان‌های زیبای مسجد جامع، احاطه شده است. قدمت این بخش از مسجد فتحعلی‌شاهی است. شبستان شرقی از پیشینه‌ای بیشتر نسبت به سایر شبستان‌ها برخوردار است. طراح و سازندگان این عمارت تاریخی، در این شبستان ۹ ردیف ۳ چشمه‌ای را بر بالای ۱۸ ستون ۶ ضلعی و ۹ ستون ۴ ضلعی تعبیه کرده‌اند که در واقع آن‌ها جرزهای مقابل صحن بوده که با درهایی از جنس آهن و پوشیده از شیشه، احاطه شده‌اند. مورخان معتقدند که در انتهای شبستان غربی، زیرزمینی به دستور محمد حسین خان نظام الدوله شاهسئون که به شهاب الملک مشهور است، ساخته شده است. به نظر می‌رسد، وی بانی ساخت گلدسته‌های طلایی صحن عتیق مسجد جامع قم در سال ۱۳۰۵ قمری بوده است.

در شبستان‌های مسجد، چندین محراب تعبیه شده‌اند که هر کدام را به منظور خاصی احداث کرده‌اند. محراب شاه‌نشین به دهانه‌ی ۴ متر و عرضی برابر با ۱ متر که این قسمت‌ها بوسیله‌ی کاشی‌های خشتی هفت رنگ، منقوش شده‌اند و قدمت آن قاجاری است. در زمان فتحعلی شاه، مقصوره‌ی مسجد مورد مرمت قرار گرفته و شبستان‌ها نیز به دستور ایشان، احداث شده است. این اتفاق در سال ۱۲۴۶ قمری رخ داده و خطاط این نوشته، آن را از جنس گچ، حکاکی کرده است. نام خاقان تورک فتحعلی شاه قاجار هنوز بر کتیبه و در بخش غربی آن، برجای مانده است.

گنبد مسجد نیز در مرتفع‌ترین قسمت (در پشت بام) تعبیه شده است که گفته می‌شود قدمت سلجوقی است. این بخش، زیبایی و شکوه چشم‌نوازی را برای مسجد جامع، به ارمغان آورده است که می‌توان از آن به عنوان یکی از مجلل‌ترین گنبد‌های زمان خود، نام برد.

مسجد جامع قم یادگاری از فرهنگ و تمدن تورکان و یکی از هزاران نمونه از آثار هنر معماری تورک در ایران است.

تنظیم از: سولماز شاهسئون باغدادی

این مطلب را شیر کنید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

من ربات نیستم *

کتابخانه دیجیتالی بایداق راه اندازی شد. برای دسترسی به کتابخانه از منوی کتابخانه بایداق استفاده نمائید. رد کردن