خانه / ایران / سیاست های جمعیتی ضد توسعه در تاریخ معاصر

سیاست های جمعیتی ضد توسعه در تاریخ معاصر

مقوله جمعیت و توزیع متوازن آن، از مولفه های بنیادین سیاست های توسعه پایدار است. زیرا هر نوع تحرک جمعیتی که منجر به برهم خوردن تعادل بین منابع و جمعیت شود، می تواند آثار خسارت باری در ساختار های زیست محیطی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی کشور برجای بگذارد.
داده های جمعیتی کشور در تاریخ معاصر نشان می دهد ، منطقه آذربایجان دانسته یا نادانسته، هدف سیاست های جمعیتی ناهمگون در دوره پهلوی ها بوده است که ماه عسل این اقدامات در نهایت به تحرک جمعیتی از آذربایجان به دیگر نواحی کشور منجر شد و رشد و توسعه متوازن آذربایجان را در مقایسه با دوره قاجار با یک سکته کشنده مواجه ساخت. برای اثبات این ادعا فقط به یک داده تاریخی اشاره می کنم :
خانم دکتر منصوره اتحادیه، استاد بازنشسته تاریخ دانشگاه تهران، در مقاله ای با عنوان ” تطبیق شرایط اجتماعی -سیاسی آذربایجان و فارس در آستانه انقلاب مشروطه ” که در فصلنامه پژوهش های مطالعات علوم انسانی منتشر شده است، در خصوص جمعیت ایران نکات جالب توجهی آورده است.
بر اساس مقاله فوق جمعیت ایران درسال ۱۸۶۸ میلادی (۱۲۸۴ ق.) چهار میلیون چهار صدهزار نفر بوده است که در همان تاریخ جمعیت تهران ۸۵ هزار نفر ، جمعیت شیراز ۲۵ هزار نفر و جمعیت تبریز ۱۱۰ هزار نفر بوده است‌ در سال ۱۹۱۳ میلادی ( ۱۳۳۱ ق) جمعیت ایران ده میلیون نفر و جمعیت تهران ۳۵۰ هزار نفر ، جمعیت شیراز ۳۰ هزار نفر و جمعیت تبریز ۳۰۰ هزار نفر بوده است. یعنی از سال ۱۲۸۴ ق. تا سال ۱۳۳۱ق جمعیت تبریز سه برابر شده است و جمعیت تهران نیز نزدیک چهار برابر گردیده است. در طی همین سال ها آذربایجان از امن ترین نقاط کشور و انبار غله ایران و مرکز اصلی ارتش کشور بوده است‌(مستند به مقاله دکتر اتحادیه).
در سال های بعد تا دوره حاضر در اثر اجرای سیاست های اصلاحات ارضی و انقلاب سفید و رشد نامتوازن سرمایه گذاری های ملی، و عدم رسیدگی به آذربایجان بالاخص بعد از حوادث سالهای ۱۳۲۴ تا ۲۵ شمسی، آذربایجان مورد بی مهری و بی توجهی دولت مرکزی قرار گرفت و در نهایت به یکی از مهاجر فرصت ترین مناطق ایران تبدیل گردید.
سیاست های دوره پهلوی البته محدود به آذربایجان نشد، بلکه کلیه مناطق آذربایجان و استان های جنوب زاگرس را نیز به این سرنوشت مبتلا نمود. یعنی برخلاف وجود منابع آبی و خاکی در آذربایجان و زاگرس جنوبی، اکثر سرمایه گذاری های اقتصادی و کشاورزی در مناطق مرکزی و کویری ایران صورت گرفت. اکثر صنایع آب بر در اطراف تهران و اصفهان پایه گذاری شدند و همه این کارخانه ها عطش خود به نیروی کار را از آذربایجان و زاگرس جنوبی تامین کردند .
نتیجه چنین سیاست های جمعیتی، در نهایت باعث شد اکثر روستاهای آذربایجان ویران شوند و تهران و شهرهای مرکزی به کانون های ثروت و قدرت تبدیل شوند. عدم توجه به منابع طبیعی، روستاها، زمین های زراعی و حرف صنعت بومی منطقه، حاصلی جز فقر برای مردم آذربایجان و زاگرس جنوبی نداشت. نتیجه این نوع سیاست های جمعیتی رشد شدید نرخ مهاجرت از آذربایجان و حذف منابع اقتصادی منطقه و خروج صاحبان ثروت و سرمایه و نخبگان اقتصادی از آدربایجان و شکل گیری هسته های ثروت در پایتخت و حاشیه نشینی مهاجرین ترک، کرد ،و لر در حلبی آبادهای اطراف تهران بود‌ ‌به طوری که در اول انقلاب بیش از ۴۰درصد جمعیت نیروی کار پایین دست تهران را حاشیه نشینان فقیر حلبی آبادها و شهرک های کارگرنشین مهاجر جنوب شهر تشکیل می دادند.
یعنی سیاست های جمعیتی نامتوازن نه تنها منجر به تبعات انسانی و اقتصادی در آذربایجان و جنوب زاگرس شد؛ بلکه موجب آثار اجتماعی مخربی بر روی جوامع قومی آذربایجان، کردستان، و لرستان هم بود که اکنون نیز آثار مخرب این سیاست های جمعیتی بر زیست بوم مردم منطقه سایه افکنده است.
نتیجه چنین سیاست های متضاد با اصول توسعه پایدار، ابتلای جوامع انسانی این مناطق به بیماری فقر و عقب ماندگی مزمن است که هنوز هم نتوانسته اند از این اختاپوس رهایی پیدا بکنند. زیرا امروز ثروت و امکانات در مناطق مرکزی، هر نوع اقدام جمعی و ملی را برای توزیع عادلانه ثروت و قدرت در نواحی حاشیه سد می کند و به تداوم عدم تعادل ها کمک می کند.

دکتر هوشنگ عطاپور

این مطلب را شیر کنید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *