خانه / ایران / ایران تورکلری‌نین خالق (آغیز) ادبییاتی خزینه‌سی

ایران تورکلری‌نین خالق (آغیز) ادبییاتی خزینه‌سی

ايران تورکلرى چوخ زنگين بير فولکلور خزینه‌سینه صاحیبدیرلر. اورتا چاغلاردان باشلایاراق ۲۰-جی عصرین باشلارینا دک تورکجه یازییا آلینمیش خالق ادبییاتی قایناقلاری‌نین چوخو ایران بؤلگه‌سینده‌کی تورکلره عاییددیر، اهرلی عندلیب قره‌جه‌داغی’‌نین داستانلار مجموعه‌سی، تبریزلی الیاس موسیقیانین نغمه‌لر مجموعه‌سی، نصرت‌الملک ماکوئی، علی‌النقی دهخوارقانی، میرزه حسن رشدیه’‌نین توپلاییب یایینلادیغی “آتا سؤزلری” کیتابلاری او جومله‌دندیر. عئینی حالدا صفویلر دؤنه‌مینده فارسجا یازیلان و او زامانکی اصفهان شهری‌نین تورک و تاتلاردان عیبارت اهالیسی‌نین آراسیندا قادینلارین مؤهوم تصورلرینی قلمه چکن آغا جمال خوانساری’‌نین “کولثوم ننه” کیتابینی دا بونلارا آرتیرماق اولار.

بونون یانیندا دئمه‌لییم کی، بیر چوخ آراشدیرماچیلارا گؤره اصلی-کرم، آشیق غریب ایله شاه صنم و آرزی-قمبر داستانلاری دا ایلک اؤنجه ایران‌دا یارانمیش و سونرالار باشقا تورک بؤلگه‌لرینه یاییلمیشدیر.

قاشقایی‌لارین مقدس اوجاقلاری و بیر چوخ مزار داشلاری اوستونده اورخون آبیده‌لری‌نین حرفلرینی آندیران شکیللرین قازیلمیش اولماسی چوخ ماراقلیدیر. قاشقایی‌لار هله ده اسکی تورک ائللری کیمی قورد’و مقدس و قوتسال سانیرلار و بیر شخصه شانس گولونجه، “اونون قوردو اولاميش” دئيیرلر.

ایران’دا بیر چوخ افسانه‌لرده دده‌قورقوت ایزلرینه راست گلیریک هم ده دده‌قورقوت داستانلاریندا گئچن شخص آدلاریندان اؤزللیکله “آروز”، “بئیرک”، “اگرک” کیمی آدلار هله ده اورمیه’‌ده ایشلنمکده‌دیر.1

ماراقلیدیر کی، ایران‌ین قوزئی‌دوغوسوندا بجنورد و آشخانه آراسیندا بیر طرفینده تورکلر، بیر طرفینده ایسه تورکمنلرین یاشادیغی بؤیوک بیر سیراداغلارین آدی “قورقوت”2 داغلاریدیر. ۷۵ کیلومتر بویوندا اوزانان بو سیراداغلارین ان اوجا ذیروه‌سی‌نین آدی دا یئنه “قورقوت” داغی‌دیر. هم ده دده‌قورقوت داستانلاری‌نین قهرمانی اولان سالور قازان’ین آدینی آندیران یئددی داغ و قالا ایران’ین قوزئی‌باتیسیندا و قوزئی‌دوغوسوندا تسوج، سالماس، قزوین، اهر، قوشاچای و بجنورد’دا دا واردیر.3
گلین گؤرون کی، بیر چوخ قایناق چنلی بئل’ین دوغو آنادولودا اولدوغونو گؤسته‌ريرکن بير نئچه باشقا معتبر قایناق ایسه اونو خوی-سالماس داغلاریندا اولدوغو فیکرینی ایره‌لی سورور.

۱۸۳۰’لاردا کوراوغلو داستانی‌نین ایلک یازییا آلينميش نوسخه‌سی4، کوراوغلو’نون اصلينده تورکیستان (خوراسان) تورکلری‌ندن اولوب و اورادان آذربایجان’ا گؤچوب تبریز-اهر یولو اوسته اولان “گؤیجه بئل” گدییینده بیر قالا قوروب، ۷۰۰ دلینی باشینا ییغدیغینی سؤیله‌ییر. همین منبع‌ده دئییلیر کی، کوراوغلو سونرالار اورادان گؤچوب سالماس داغلاریندا ایران-عثمانلی سینیریندا چنلی بئل قالاسینی قورور.

هم الکساندر خودزکو، هم عباسقولو باکیخانوف، هم ده “عالم آرای نادری” اثری‌نین یازاری ”محمد کاظم مروی“ چنلی بئلین خوی۔سالماس داغلاريندا و روم (آنادولو) سینیریندا اولدوغونا اشاره ائديرلر. همين قالانين بينؤوره داشلاری هله ده قوتور کؤرپوسو ایله تورکییه سینیرینین آراسیندا دورور.

آشیق صنعتینه گلدیکده، دئمک اولار کی، بو صنعتین ایران تورکلری‌نده درین کؤکلری واردیر. تورک آشیق شئعری‌نین ده‌یرلی نماینده‌لری‌نین چوخو سون ۵۰۰ ایلده ایران بؤلگه‌سی‌نده‌کی تورکلرین ایچیندن چیخمیشدیر. مثلا ایلک تانینمیش آشیغمیز آشیق قوربانی، سونرالار آشیق عباس توفارقانلی و خسته قاسیم. آشیق غریب و ”کرم” ده (سیمالاری داها چوخ افسانه‌وی اولدوغونا باخماياراق) دئييلنلره گؤره بیری تبریزلی بیری ایسه اصفهان’دا صفوی شاهزاده‌لریندن ایمیشلر.

قاشقایی ائلیندن اولان مأذون ایران‌’ین گونئی تورکلری‌نین بؤیوک آشیق طرزینده شئعر یازان شاعیرلریندندیر. اونون قوشدوغو گؤزل گرایلی و قوشمالار ایران’‌ین گونئی‌ینده تورکلر آراسیندا ان یایغین آشیق شئعرلریندن ساییلماقدادیر.

ساوالی تئلیم خان ایسه تهران‌ین ۱۲۰ کیلومتر جنوب غربینده ساوه ماحالیندان قالخمیش گؤزل و دویغولو شئعرلر قوشموشدور. بو گون اونون شئعرلری بو بؤلگه‌ده ديللر ازبريدير.

تورکمن شاعيرلری‌نين ان مشهورو مختومقولو فراغی ده ایران تورکمن‌لریندندیر. اونون یاراتدیغی اثرلر بوگون ایران و تورکمنیستان باخشیلاری‌نین سازیندا تئز۔تئز ترنم اولونور.

یوخاریدا قئیده آلدیغیم قیسا ایشاره‌لر، ایران‌دا تورک خالق ادبییاتی‌نین نه قدر درین و دوغما کؤکلره صاحیب اولدوغونو گؤسته‌ریر.

فولکلورموزون توپلانیب یاییلماسینداکی چتینلیک‌لر

بیزیم قارشیمیزدا دوران چتینلیکلرله مستقل دئولتلری اولان تورکلرین چتینلیکلری آراسیندا داغلار قدر فرق واردیر.

بیزیم قارشیلاشدیغمیز پروبلئملرین بیر پاراسی بونلاردان عیبارتدير:
1- فارسلاشما پروسه‌سی وار گوجو ایله داوام ائتمکده‌دیر. بیر کندین دیلی تورکجه‌دن فارسجایا چئوریلیرکن ساده‌جه دیل دئییل، عئینی زاماندا اونا باغلی اولان خالق ادبییاتی دا محو اولور. بیلدییینیز کیمی دیلینی ده‌ییشدیرن خالق اؤز ادبییاتینی یئنیجه یییه‌لندییی ديله ترجمه ائتمز.

دئمه‌لی تورکجه “آتالار سؤزو” و “بایاتیلار” فارسجایا ترجمه اولاراق یاشامیر اونون یئرینی ساده‌جه فارسجا “ضرب المثللر” و “دوبیتی‌لر” توتور. بئله‌لیکله اوزون عصرلردن بری بیزه یادگار قالان خالق ادبییاتیمیز یئرلی۔دیبلی آرادان گئدیر.

۲- رادیو و تئلئویزیوندا تورک دیلینده بیر جومله بیله دانیشیلمیر. یئرلی رادیو-تئلئویزیونلاردا (اؤرنه‌یین تبریز – اورمیه – اردبیل و زنجان مرکز‌لرينده) ساده‌جه محلی خبرلر تورکجه وئریلیر. بورادا دانیشیلان دیلی ایسه تورکجه آدلاندیرماق دوغرو اولماز، داها چوخ پیجین تورکجه یعنی فارسجا کلمه و عیبارتلر ایله دولو بیر تورکجه‌دیر. تورک دیلینه یئر وئریلمه‌ین رادیو-تئلئویزیوندان طبیعی‌دیرکی، تورک خالق ادبییاتینا یئر وئریلمه‌سینی گؤزله‌یه بیلمه‌ریک.

3- آنا دیلی، ادبیاتی و فولکلور ایله ماراقلانان تورکلر، محدوديتلرله اوز-اوزه گليرلر. اونلاری گئچمیشده “کومونیست” اولاراق و بوگون ده “پان تورکیست” آدییلا دامغالاییرلار. بئله‌لیکله اونلارين چتین اولان بو ایشی داها دا چتینله‌شیر.

4- تورک دیلینی اؤیره‌دن هئچ بیر رسمی قورومون یارانماسینا ال‌وئریشلی شرایط اولمامیش و اساسن دئولتین رسمی وظیفه‌سی فارس دیلی‌نین ایران چرچیوه‌سینده جوغرافیایی گئنیشله‌دیلمه‌سی‌دیر.

ظنیمجه بوگون آنا دیللرینده اوخویوب یازا بیلن تورکلرین سایی ۵۰/۰۰۰ نفره چاتماز. یعنی ایران تورکلری‌نین یوزده ٪۹۹/۷۵ آنا دیللرینده اوخور-یازار اولمادیغینی سؤیلرسک یانیلمامیشیق.

اوخویوب، یازماسینی بیلمه‌ین بیر کوتله طبیعی‌دیرکی، دیل، ادبییات و فولکلور اوزه‌رینده چالیشمالاری دا چوخ محدود اولاجاق، اونا گؤره ده کیتابلاریمیزین ان یوخاری تیراژی ۳۰۰۰ نوسخه‌ده دایانیر و نادیر حاللاردا ایکینجی و یا اوچونجو دفعه اولاراق باسیلا بیلیر.

5- ایران’دا نه اینکی تورکجه حتی فارسجا اوچون ده خالق ادبییاتی اوزه‌رینده هئچ بیر آکادئمیک ایش گؤرولمه‌میشدیر. اونیوئرسیته‌لرده فارس خالق ادبییاتی بؤلومو یوخدور.5 و بیر درس کیمی بیله ادبیات فاکولته‌لرينده تدریس اولماز. اونیوئرسیته‌لرده فولکلور و خالق ادبییاتی‌نین عومومی تئوریلری و فولکلور توپلامانين مئتودولوژيسی تدريس اولونمور. داها دوغروسو هله فولکلورو خالق ادبيیاتی بیر عئلم قولو کیمی ایران‌دا تانینمامیشدیر.

بو اوزدن بوتون ایرانلی آراشدیرماچیلار (ایستر فارس، ایسترسه ده تورک) بو بیلیمه یابانجی‌دیرلار و اونا گؤره ده ایران’دا چیخان کیتابلار بؤیوک اؤلچوده مئتودولوژیک نوقصانلارا معروض قالمیشلار.

۶- ایران’دا تورکجه کیتابلارین یایینلانماسیندا هئچ بیر سوروملو قوروم یوخدور. کیتابلارین چاپینی مالی‌لشدیرن و یایینلایانلارین چوخو کیتابلارین یازیچی‌لاریدیر. بوکیتابلاری یایینلایان ناشیرلر ده کیتابین اویغون بیچیمده یاییلماسیندا هئچ بیر سوروملولوق قبول ائتمیرلر.

۷- ایران’دا اوزون بیر مدت یعنی اسلام انقلابینا قدر (۱۹۷۸-جی ایلین سونونا قدر) اساسن تورکجه کیتاب نشر ائتمک یاساق ایدی، اوزامان آرا ۔ سیرا چیخان کیتابلار عومومن دئولت آداملاری‌نین گؤزوندن ایراق چاپ اولوب یاییلیردی. آنا دیلینده کیتابلاریمیز عومومن سون ایگیرمی‌بیر ایلدہ باسیلمیشدیر.

53 ایل پهلوی دؤنه‌مینده فولکلوروموزا ایلیشکین آنجاق ۲۶ کیتاب چیخمیشدیر، اونلارین دا آنجاق سکگیزی تورکجه قالانی فارسجادیر (یا خود اساسن فارسجادیر). دئمک هر ۷ ایلده فقط بیر کیتابین چاپ اولماسی مومکون اولموشدور۔ اسلام انقلابیندان سونرا ۱۱۵ عنوان کیتاب فولکلور قونوسوندا چاپ اولموشدور کی، اونلارین دوخسانی تورکجه، دوققوزو فارسجا، اونو تورکمنلرین و آلتیسی دا ایکی دیلده (تور کجه و فارسجا) دیر.6 مقايسه اوچون خاطيرلاديرام کی بوکيتابلارين صحیفه‌لرینین سایی ۲۰/۰۰۰ صحیفه‌یه چاتیر.

دئمه‌لی ۷۵ ایلده هر مین نفر ایران تورکونون اورتالاما آنجاق بیر صحیفه فولکلورو توپلانیب چاپ اولموشدور. حالبوکی مین نفرلیک بیر کندی‌میزین آنجاق آشیغی‌نین دیلینده اونلارجا داستان، یوزلرجه ائل هاوالاری، مینلرجه آتالار سؤزو و مثلی، بایاتی و… بولونماقدادیر.

نتیجه (سونوج)

مقاله‌نین سونوندا اؤزت اولاراق بو قونولارا ده‌یینیرم:

۱- ایران’دا دانیشیلان بیر چوخ ديللرين ایچینده تورک دیلی نیسبی اکثریته مالیکدیر.

2- ایران تورکلری بوگون تورکییه تورکلریندن سونرا يئر اوزونده ان بؤيوک تورک توپلومودور.

3- ایران تورکلری‌نین چوخو ایران‌’ین قوزئی‌باتیسیندا، بیر ده قوزئی دوغو و گونئی‌ینده یاشاییرلار.

4- گونئی و اورتا ایران تورکلری‌نین دانیشدیغی آغیز، قوزئی‌باتی بؤلگه‌سینده‌کی تورکلرین دانیشدیغی دیل ایله عئینی لهجه اؤزللییی گؤستریر. خوراسان بؤلگه‌سی تورکلری‌نین دیلی ایسه قیسمن تورکمن‌لرین دانیشدیغی تورکجه‌یه بنزرلیکلر گؤسترسه ده داها چوخ ایران’ین قوزئی‌باتی، مرکزی و گونئی‌باتی بؤلگه‌لرینده‌کی تورکلرله بنزرلیکلره صاحیبدیر.

۵- ایران تورکلری چوخ زنگین بیر فولکلور خزینه‌سینه مالیکدیرلر و دونیا تورک فولکلورچولاری، دیلچیلری، ائتنولوقلاری، سوسیولوقلاری و آرکئولوقلاری آختاردیقلاری بیر چوخ ایشه یارایان ماتریاللاری ایران تورکلری‌نین دیل و ائل ادبییاتیندا تاپابیلرلر، ایران تورکلری‌نین خالق ادبییاتی بوتون تورکلرین آیریلماز ادبی میراثیدیر و اونا هرکس صاحیب چیخمالیدیر.

6- بوگون فولکلوروموزون توپلانیب، یاییلماسیندا اساس انگللر آنا دیلده ائییتیم و اؤیره‌نیم‌ین اولماماسی، فولکلورون بیر بیلیم دالی کیمی ایران‌’دا تانینماماسی، فارسلاشما آخیمی و بو کیمی ائتکنلردن عیبارتدیر.

قایناق: وارلیق، 21-جی ایل، سایی: (3-114، 4-115)، پاییز و قیش 1378، تهران.

این مطلب را شیر کنید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *