خانه / مقالات / دنیای ترکان / تورک‌ها و مناطق تورک‌نشین منطقه خراسان را بیشتر بشناسیم

تورک‌ها و مناطق تورک‌نشین منطقه خراسان را بیشتر بشناسیم

خراسان نام منطقه‌ای در شمال شرق ایران می‌باشد که در حال حاضر به استان‌های خراسان شمالی، رضوی (مرکزی) و جنوبی تقسیم شده است. خراسان در گذشته به مناطقی وسیع‌تر از جغرافیای امروزی آن اطلاق می‌شد که بخشی از ماوراء‌النهر و نواحی مختلفی از کشورهای امروزی افغانستان، تورکمنستان، اؤزبکستان و تاجیکستان و بخش‌هایی از دیگر استانهای ایران: استانهای یزد، سمنان، گلستان، کرمان و اصفهان را نیز شامل می‌گردید.

به عقیده‌ی بسیاری از مورخین و تاریخ‌پژوهان، خراسان ولایتی از تورکستان بوده، در حوزه‌ی تمدن تورکستان قرار داشته و در برهه‌هایی از تاریخ با نامهای «تورکستان غربی» و «تورکستان جنوبی» از آن یاد شده است. همچنین، خراسان بخشی از حوزه تمدن باستانی تورک «آنااو» و نیز، ناحیه‌ی مهمی از حوزه تمدن تاریخی تورک بعد از اسلام بوده است.

در طول تاریخ، خراسان گذرگاه و سکونتگاه بسیاری از گروه‌های مختلف تورک بوده و با آثاری از تمدن و فرهنگ تورک غنی گشته و حائز اهمیت شده است. اهمیت دیگر این منطقه از تورکستان (ولایت خراسان)، تأسیس و تشکیل برخی حکومت‌ها و امپراتوری‌های تورک در این ناحیه است. بسیاری از شهرهای خراسان مرکز و پایتخت چندین دولت و امپراتوری تورک بوده است. خراسان در طول تاریخ بخشی از امپراتوری‌های بزرگ تورک نظیر هون‌ها، آغ‌هون‌ها، ساکاها (ساخا)، ماساژئت‌ها، گؤک‌تورک غربی، قاراخانیان، غزنویان، اوغوز یابغو، سلجوقیان، خوارزمشاهیان، ایلخانیان، تیموریان (گورکانیان)، بابوریان (گورکانیان هند)، صفویان، افشاریان، قاجارها،… و دیگر دولت‌های بزرگ و کوچک و محلی تورک بوده است.

همچنین، بسیاری از ادیبان، شاعران و دانشمندان تورک از این منطقه‌ی تورکستان ظهور نموده و در شکل‌گیری زبان ادبی تورکی (تورکی اوغوز) نقش عمده‌ای داشته‌اند. در گذشته، شاعران و ادیبان مشهور تورک از منطقه خراسان، «شیخ عزالدین حسن اسفراینی» متخلص به «حسن‌اوغلو» و «خواجه دخانی» نقش عمده‌ای در شکل‌گیری زبان مکتوب تورکی در ایران و آناتولی ایفا نموده‌اند.

اکنون نیز گروه‌ها، ایلات و طوایف مختلفی از تورک‌ها در مناطقی از خراسان حضور دارند و این مناطق بخشی از سرزمین آبا و اجدادی تورکان است. تورک‌ها بزرگ‌ترین گروه اتنیکی در استان‌های خراسان هستند و در استان خراسان شمالی اکثریت مطلق و در استان خراسان رضوی اکثریت نسبی جمعیت را تشکیل می‌دهند، ولی در استان خراسان جنوبی در اقلیت هستند.

همچنین، مناطق تورک‌نشین خراسان بخشی از وطن به‌هم پیوسته‌ی تورک در ایران «تورک‌ائلی» می‌باشد. «تورک‌ائلی» به مناطق به‌هم پیوسته تورک‌نشین از شمال شرق تا شمال غرب و از شمال غرب تا نواحی جنوب ایران که وطن ملی ملت تورک در ایران می‌باشد، اطلاق می‌شود.

تورک‌های منطقه خراسان، به علت رویکرد و سیاست شوونیستی و تلاش برای استحاله فرهنگی – زبانی، فارس‌زبان‌سازی و آسیمیلاسیون تورک‌ها توسط دولت ایران، همچنین به دلیل بی‌توجهی شهروندان تورک به هویت ملی خود؛ کم‌کاری فعالان فرهنگی و ملی، و کمبود و عدم گسترش شعور ملی تورک در این منطقه، موجب بی‌مهری و بی‌توجهی قرار می‌گیرند.

متأسفانه تورک‌های این خطه در گروه‌های ایرانیک منطقه من‌جمله فارس‌ها (تاجیک‌ها) و کرمانج‌ها و غیره ذوب می‌شوند. آثار هنری، فرهنگی، باستانی، تاریخی، ملی و شخصیت‌های تاریخی و ملی آنها توسط این اقوام مصادره گشته و با نام آنها عرضه می‌شود.

شایان ذکر است در کاربرد و استعمال دو اصطلاح «تورک خراسان» و «تورکی خراسانی» برای معرفی هویت و زبان تورک‌های منطقه خراسان لازم است محتاطانه عمل نموده و این اصطلاحات را به صورت علمی تدقیق و توصیف نمود.

همانطور که می‌دانیم، نام ملت ما «تورک» و نام زبانمان «تورکی» است و افزودن پیشوند و پسوند بر آن باعث ایجاد تفرقه و انشقاق در میان ملت واحد تورک، حداقل در ایران خواهد شد. از این‌روی، اگر اصطلاح «تورک خراسان» محل و جغرافیای سکونت یک شهروند تورک از منطقه‌ی خراسان را تداعی کند اشکالی در آن نیست، لذا کاربرد آن برای ایجاد و نامیدن یک هویت ساختگی، جداگانه و نوعی متفاوت در هویت تورکی، خالی از اشکال نیست. (اصطلاح اتنیکی «تورک خراسانی» و اصطلاح زبانی «تورکی خراسانی» برای معرفی هویت و زبان تورک‌های منطقه خراسان اصطلاحاتی غیر علمی و مخدوش‌اند.)

اصطلاحات نادرست و مخدوش که با افزودن اسامی جغرافیایی و منسوبیت ایلی به صورت پیشوند و پسوند به هویت و زبان تورکی ساخته می‌شوند موجب بروز و رواج عوارضی از قبیل لهجه‌گرایی، طایفه‌گرایی، محلی‌گرایی و منطقه‌گرایی در میان شهروندان تورک شده و معضلی جدی در روند ملت‌شوندگی تورک‌ها در ایران و مانعی عمده در روند احقاق حقوق حقه ملت تورک ایجاد می‌کنند. معضلات و موانعی که امروزه در مناطق آذربایجان و یا برخی از ایلات تورک در جنوب ایران با آن مواجه هستیم.

(به عنوان مثال، اصطلاحات: تورکان قاشقایی، تورکان بیچاقچی، تورکان نفر، تورکان ایناللی، تورکان قیزیلباش، تورکان شاهسئون، تورکان بولداجی، تورکان آذربایجانی، تورکان مازندرانی، تورکان همدانی، تورکان گیلانی، تورکان فریدنی، تورکان سنقری، تورکان چهارمحالی، تورکان بجنوردی و غیره، و به دنبال آن، اصطلاحات زبانی: تورکی قاشقایی، تورکی آذربایجانی، تورکی همدانی، تورکی مازندرانی، تورکی فریدنی، تورکی گیلانی، تورکی سنقری، تورکی قیزیلباشی، تورکی شاهسئونی، تورکی بجنوردی و… تعبیرهای نامأنوس و غلطی هستند که موجب انشقاق و تفرقه در یک‌پارچگی هویت ملت واحد تورک در ایران می‌شوند.)

بنابراین، بهتر است به جای اصطلاحات مخدوش و مغشوش مذکور، اصطلاحاتی چون «تورک‌های منطقه خراسان»، «دیالکت تورکی منطقه خراسان»، «دیالکت تورکی تورک‌های منطقه خراسان»، «زبان تورکی در خراسان» و «زبان تورکی، لهجه‌ها و زیرلهجه‌های آن در خراسان» برای معرفی هویت و زبان تورکی تورک‌های منطقه خراسان به‌کار گرفته شود.

در ادامه، نام گروه‌ها، ایلات و طوایف تورک و مناطق زندگی آنها در خراسان ذکر خواهد شد.

گروه‌ها، ایلات و طوایف تورک و مناطق سکونت آنها در خراسان:

1. گروه‌های مختلف تورک در قرون پیش از میلاد و سده‌های اوایل میلاد در ایران ساکن شدند. این گروه‌های تورک (با نام ملی و اتنیکی تورک) عمدتا در دوران ساسانیان در خراسان ظاهر گشتند. تورک‌ها پیش از آن نیز در خراسان حضور داشتند. این گروه‌های تورک اغلب از تورکان آنااو، ساکا (ساخا)، کوشان، آغ هون، آفتالیت، گؤک‌تورک، خزر، قارلوق، قیپچاق، اوغوز و غیره بودند. در سده‌های اول میلادی علاوه بر خراسان، تورک‌ها از شمال خزر به قفقاز جنوبی هم نفوذ کرده‌اند ولی در اقلیت بوده‌اند.

تاریخ‌پژوهانی هم هستند که می‌گویند گروهی از تورک‌ها در هزاره‌های قبل از میلاد وارد بین‌النهرین و ایران و تورکیه امروزی شده‌اند و در شکل‌گیری تمدن‌های کهن بشری در این سرزمین‌ها سهم به‌سزایی داشتند و در پیدایش تمدنهای سومری، ایلامی و غیره نقش عمده‌ای ایفا نموده‌اند. برخی نیز با ارائه نظریه‌هایی، سومری‌ها را تورک دانسته‌اند.

تورکولوگ، زبانشناس، سومرشناس و محقق تاریخ، «پروفسور عثمان ندیم تونا»، طی تحقیقاتی که بر روی آثار و کتیبه‌های بجا مانده سومری انجام داده است، تئوری تورک بودن سومری‌ها و خویشاوندی تورکی و سومری را رد می‌کند و با ارائه 165 کلمه و بررسی علمی و زبانشناختی-تاریخی آنها اثبات می‌کند که اینها کلمات دخیل تورکی در زبان سومری بوده است. عثمان ندیم تونا در تحقیقات خود اثبات می‌کند که زبان تورکی حداقل 8500 سال قدمت داشته و تورک‌ها حداقل 3500 سال قبل از میلاد با سومریان همسایه بوده‌اند.

احتمال دارد واژگانی از تورکی (تورکی باستان) از طریق داد و ستدهای مردمی و ارتباطات تجاری بین سومری‌ها با تورک‌ها، وارد زبان سومری گشته‌اند و یا اقوامی که تمدن سومری را به وجود آورده‌اند ابتدا ساکن تورکستان بوده‌اند و بعدها به بین‌النهرین مهاجرت کرده باشند. و یا تورکان در همسایگی سومریان مسکون بوده‌اند.

برخی از محققین تاریخ نیز هستند که «توروک‌کی»ها (در هزاره دوم قبل از میلاد) و «ائتروسک‌«ها (در هزاره اول پیش از میلاد) را جوامعی از تورک‌های باستان می‌دانند که در مناطقی از بین‌النهرین، شرق آناتولی و ایتالیا و فرانسه امروزی تمدن‌هایی به وجود آورده‌اند. احتمال دارد که این جوامع تورک در سده‌های مذکور و پیش از آن، از تورکستان به این نواحی مهاجرت کرده باشند.

در هر صورت تورک‌ها، چه در 2000 سال پیش، چه در 10000 سال پیش، به بین‌النهرین و اروپا مهاجرت کرده باشند، مسکن اولیه آنها تورکستان است و منشأ «آلتایی» دارند و مهاجرت آنها از تورکستان به سوی بین‌النهرین و غرب بوده است، و نظریه‌های مجعول، به عنوان مثال: نظریه اورمو – اورمو تئوریسی؛ که با استدلال‌هایی مضحک، مسکن اولیه تورک‌ها را اطراف دریاچه اورمو/اورمیه می‌داند و تورک‌ها را قومی برآمده از قبیله کذایی “آزر” توصیف کرده و مهاجرت تورک‌ها را از خاورمیانه به تورکستان بیان می‌کند، مبنای علمی نداشته و در تئوری‌های تاریک، ایدئولوژیک و افسانه‌پردازی غوطه‌ور بوده و تحت تأثیر تاریخ‌نویسی اوریانتالیسم غربی و روسی بوده و در لجاجت با تاریخ‌نویسی کذایی آریایی-آریانی خلق شده‌اند.

گروه‌ها، ایلات و طوایف تورک و مناطق سکونت آنها در خراسان:

2. گروه «تورک‌های اوغوز»: کنفدراسیون یا مجموعه‌ای از گروه‌ها و قبیله‌های مختلف تورک هستند. به عقیده بعضی از محققین، اوغوز به معنی تیرها یا قبیله‌ها (اوق + اوز) یا “اوق‌لار/اوخ‌لار” آمده است. اوغوزها از دو گروه عمده «بوز-اوق/اوخ» و «اوچ-اوق/اوخ» تشکیل می‌شوند که هر گروه از آنها شامل دوازده “بوی” (شاخه-قبیله) و در مجموع بیست و چهار بوی می‌شود.

بنابر منابع تاریخی و اساطیری تورک، اوغوزها از نسل فرزندان «اوغوز خان» می‌باشند. کنفدراسیون و یا گروه تورک اوغوز؛ از نسل شش فرزند اوغوز خان هستند.

شش فرزند اوغوز خان که تورک‌های اوغوز از نسل آنها هستند: 1. «گون خان»؛ 2. «آی خان»؛ 3. «اولدوز خان»؛ 4. «گؤک خان»؛ 5. «داغ خان»؛ 6. «دنیز خان».

بیست و چهار “بوی” (قبیله-شاخه) اوغوز:

دوازده قبیله اوچ-اوق‌ها (اوچ-اوخ):
فرزندان «گون خان»: 1. قایی، 2. بایات، 3. آلقا-ائولی، 4. قارا-ائولی.
فرزندان «آی خان»: 1. یازیر، 2. دؤگر، 3. دودورغا، 4. یاپارلی.
فرزندان «اولدوز خان»: 1. آوشار/آفشار، 2. قیزیق، 3. بگدیلی، 4. قارغین.

دوازده قبیله بوز-اوق‌ها (بوز-اوخ):
فرزندان «گؤک خان»: 1. باییندیر، 2. پچنک/په‌چه‌نه‌ک، 3. چاوولدور، 4. چپنی.
فرزندان «داغ خان»: 1. سالور، 2. ائیمور، 3. آلایونتلو، 4. اوره‌گیر.
فرزندان «دنیز خان»: 1. ایگدیر/ایغدیر، 2. بوغدوز، 3. ییوا/ایوا، 4. قینیق.

اوغوزها به گروه‌های «دوققوز اوغوز»، «آلتی اوغوز» و «اوچ اوغوز» نیز تقسیم می‌شدند. گروه «دوققوز اوغوز (نُه اوغوز)» در شرق تورکستان (شرق مغولستان امروزی) ساکن بودند و گروه‌های دیگر در غرب کوهستان آلتایی و مغولستان امروزی.

گروه «دوققوز اوغوز» از 9 “بوی” (قبیله و یا شاخه) تشکیل می‌شد و در منابع چینی نام آنها چنین آمده است:
1. بوگو/بوغو (پو-کو)، 2. هون (قون)، 3. باییرکو (پا-یئ-کو)، 4. تونرا/تونگرا (تونگ-لو)، 5. ایزگیل (سسو-چی)، 6. چپنی (چی-پی)، 7. آ-پو-سسئ، 8. کو-لون-وو-کو، 9. ائدیز (آ-تیئ).

هر بوی و قبیله اوغوز صاحب یک یا چندین تامغا (دامغا)، اونقون (توتم)، سانجاق-بایراق (پرچم) و نشان قبیله‌ای است.

تورک‌های اوغوز در تشکیل امپراتوری‌ها و دولت‌های کهن تورک سهم عمده‌ای داشتند. اوغوزها در تأسیس امپراتوری‌های تورک هون (برخی از تاریخ‌پژوهان هون‌ها را از تورک‌های اوغوز می‌دانند)، هون غربی، آغ‌هون، هون اروپا (آوروپا هون ایمپاراتورلوغو)، ساکا (ساخا)، اویغور، ساری اویغور، گؤک‌تورک و غیره، نقش به‌سزایی داشتند و عنصر مؤسس و یا مؤثر در تشکیل این دولت‌های تورک بودند.

بنابر برخی منابع تاریخی، باغاتیر/باهادیر خان (مته خان) مؤسس امپراتوری هون از مردم قبایل تورک دوققوز اوغوز بود.

امپراتوری‌ها و دولت‌های تورک اوغوز یابغو، سلجوقیان، خوارزمشاهیان، آتابکان، آغ‌قویونلو، قاراقویونلو، صفوی، آفشار، عثمانی، قاجار و غیره، سلسله‌هایی بودند که تورکان اوغوز آنها را بنیان نهادند.

در تاریخ تورک، «اوغوز خان» شخصیتی فرا ایلی، ملی و سمبل قدرت و اتحاد در میان تورکان بود. بسیاری از امپراتوران و خاقان‌ها و شاهان امپراتوری‌ها، سلسله‌ها و دولت‌های مختلف تورک، تبار خود را از نسل اوغوز خان می‌دانستند.

بنابر نظر برخی از تاریخ‌پژوهان و تورکولوگ‌ها: امپراتور تورکان هون، «آتتیلا»، از نوادگان اوغوز خان بود. «چنگیز خان» تورک بود، تبار خود را به اوغوز خان می‌رسانید و خویش را یکی از نوادگان فرزندان اوغوز خان می‌دانست. «هولاکو خان» و دیگر نوادگان چنگیز خان و جانشینان آنها خود را تورک و از نسل اوغوز خان می‌دانستند. «آقا محمد خان قاجار»، مؤسس سلسله قاجاریه، و دیگر شاهان قاجاری خود را از نوادگان چنگیز خان می‌دانستند و تبار خود را از نسل اوغوز خان می‌خواندند.”

غالب جمعیت امروز تورکان در ایران، تورکمنستان، آذربایجان، تورکیه، قفقاز، قبرس، سوریه، عراق، کشورهای بالکان، افغانستان، بلغارستان، یونان، مجارستان، رومانی، مولداوی (تورک گاگاووزائلی – تورک گاگاووز یئری)، خوارزم اؤزبکستان و قسمتی از روسیه و غیره، از تورک‌های اوغوز می‌باشد.

تورک‌های جهان بیش از 250 میلیون جمعیت‌اند که بیش از 150 میلیون از این جمعیت تورک به زبان تورکی شاخه اوغوز تکلم می‌کنند. گویش تورکی تورک‌های قیپچاق، تورک‌های کریمه اوکراین، تورک‌های تورکستان شرقی و اؤزبکستان و غیره، اکنون، تحت نفوذ تورکی اوغوز قرار گرفته‌اند و به این شیوه زبان تورکی نزدیک گشته‌اند.

گروه کثیری از تورک‌های اوغوز عمدتا در قرون 9، 10 و 11 میلادی وارد خراسان شدند و از این منطقه به دیگر نقاط ایران و خاورمیانه مهاجرت کردند. تورک‌های منطقه خراسان عمدتا از اوغوزها هستند.

گروه‌ها، ایلات و طوایف تورک و مناطق سکونت آنها در خراسان:

3. گروه و یا جامعه‌ی تورک «اؤزبک – اؤزبیگ – اؤزبگ»: اؤزبک به معنی بیگ و خان اصیل و محتشم است و لقب بسیاری از خان‌ها و بیگ‌های تورک در تورکستان، دشت قیپچاق، قفقاز، آذربایجان، ایران، آناتولی، مصر،… بوده است. جامعه‌ی تورکی که امروزه با نام اؤزبک مشهورند از اعقاب و مردم شرقی خاندان «جوچی» فرزند «چنگیز خان» می‌باشند که در قرن 16 میلادی «دولت تورک شیبانی» را در تورکستان بنیان نهادند. این جامعه‌ی تورک متشکل از طوایف مختلفی از تورک‌های اوغوز، تورک‌های قیپچاق، قارلوق و غیره است. اؤزبک، بیشتر لقب خان‌های دولت تورک شیبانی-اؤزبک بود و نباید گروهی از مردم تورک را با نام دولت و لقب آن شاهان معرفی کرد. به عنوان مثال: شیبانی-اؤزبک نام ایلی از تورک‌ها نیست بلکه به مانند نامهای صفوی و عثمانی نام یکی از دولت‌های تورک است. در قرون گذشته، اوریانتالیستهای غربی و روسی نام “اؤزبک” را برای معرفی این گروه تورک به کار گرفتند و به تبعیت از آن نام ملی-سیاسی “اؤزبک” در شوروی سابق و بر اساس سیاست ملیت‌سازی استالینیستی بر این جامعه تورک نهاده شد.

این جامعه‌ی تورک در خراسان در مناطقی از درگز، کلات، چولایی خانه و مشهد زندگی می‌کنند. خاستگاه این گروه تورک در اؤزبکستان، تاجیکستان، قرقیزستان، افغانستان، قزاقستان امروزی است و کشور اؤزبکستان امروزی را نیز این جامعه‌ی تورک تشکیل داده‌اند. ساکنین منطقه خوارزم اؤزبکستان عمدتا از تورکان اوغوز هستند.

این گروه تورک، به لهجه‌ای از زبان تورکی (دوغو تورکچه‌سی) تکلم می‌کنند که امروزه تحت تاثیر تورکی اوغوز قرار دارد.

4. گروه و یا جامعه‌ی تورک «تاتار»: گروهی از «تورک‌های قیپچاق» شمال تورکستان هستند که به غلط تاتار خوانده می‌شوند. (تاتار واژه‌ای است که اروپائیان مسیحی در قرون میانه برای تحقیر تورک‌ها از آن استفاده می‌کردند. تاتار از واژه تارتاروس لاتین یعنی موجود جهنمی و شیطانی آمده است. چنگیز خان از اطلاق این واژه به تورک‌ها نفرت داشت.) این جامعه‌ی تورک، در معرفی هویت اتنیکی-ملی خود از واژه “تاتار” استفاده نمی‌کنند و از اطلاق این اصطلاح نامأنوس به خود ناخرسندند و خود را تورک می‌خوانند.

گروهی از این تورک‌ها در زمان «امیر تیمور گورکانی» به خراسان آمده‌اند. این گروه تورک عمدتا در جمهوری تاتارستان، روسیه، کریمه اوکراین، قفقاز و ترکیه زندگی می‌کنند.
این جامعه تورک در ایران، عمدتا از مجموعه طوایف اوغوز و قیچاق تشکیل یافته است. و اوغوزهای این گروه تورک در اکثریت‌اند. این گروه تورک در مشهد، درگز، کلات، بجنورد و روستای تاتار از توابع بجنورد، جوین، جغتای و در روستاهای مابین بجنورد و گنبد کاووس سکونت دارند.

5. گروه و یا جامعه تورک «قاراقویونلو»: مجموعه‌ای از گروه‌ها، ایلات و طوایف تورک اوغوز است که در سده دوازدهم میلادی در غرب و شمال‌غرب ایران، آذربایجان، شرق عراق و شرق آناتولی دولتی بنیان نهادند. قاراقویونلوهای خراسان در زمان صفویان به این منطقه آمده‌اند. این جامعه تورک در درگز، نوخندان، دستگرد، دشت تکاب، بوزداغی، دامنه‌های کوه هزار مسجد، سعد آباد، محمد آباد و مشهد زندگی می‌کنند.

گروه‌ها، ایلات و طوایف تورک و مناطق سکونت آنها در خراسان:

6. ایل تورک «آفشار/آوشار»: آفشارها یکی از قبایل بیست و چهارگانه‌ی تورک «اوغوز» هستند. آفشارها از فرزندان «اولدوز خان» فرزند «اوغوز خان» می‌باشند. آفشارها از سده یازدهم میلادی از تورکستان مرکزی به ایران، ترکیه، عراق، قفقاز، سوریه و افغانستان امروزی آمدند. در سده دوازدهم میلادی به جنوب، مرکز و شمال‌غرب ایران سرازیر شدند و در خوزستان، فارس، کهگیلویه، آذربایجان، کرمان، لرستان،… پراکنده گشتند.

آفشارها در تشکیل دولتهای تورک سلجوقی، آتابکان خوزستان (آفشار شوملا)، قاراقویونلو، آغ‌قویونلو، صفویه، آفشاریه، قاجار و‌ خانات قاراباغ (جاوانشیر خانلیغی) نقش به‌سزایی داشتند. «نادر شاه آفشار» بنیانگذار سلسله آفشاریه از طایفه «قیرخلی» ایل تورک آفشار بود.

طوایف عمده ایل تورک آفشار در ایران عبارتند از: شاملو (شاملی)، اوسانلو (اوسانلی)، قاسملو (قاسملی)، ارشلو (ارشلی)، ابرلو (ابرلی)، ایمرلو (ایمرلی)، گوندوزلو، بکشلو (بکشلی)، قرخلو (قیرخلو)، تکه‌لو (تکه‌لی)، کهکیلویه، کؤپکلو (کؤپکلی)، پاپالو (پاپالی)، سرورلو (سرورلی)، کوسه احمدلو (کوسا احمدلی)، ایمانلو (ایمانلی)، اینانلی، علیلو، ایده‌لو (ایده‌لی)، زنگانلو (زنگانلی).

آفشارها در خراسان نسبت به سایر گروهها و ایلات تورک جمعیت قابل توجهی دارند و در تمام نقاط خراسان حضور دارند. آفشارها در خراسان در مناطقی از درگز، کلات، سرخس، مشهد، بجنورد، دشت اتک، کپکان، میاب، دستگرد، دربندی، قلعه شاه توت، قوزقان (گزگان) آغواج، یئنگی قلعه، ییلاقهای دامنه کوه هزار مسجد، نوخندان، قوچان، سبزوار، نیشابور، سرولایت، رباط، میشکان، دامنه، جوین، لطف آباد، تربت جام، چاووشلو،… سکونت دارند.

7. اتحادیه ایل تورک «قیزیلباش»: مجموعه‌ای از ایلات تورک است که در دوره سلسله‌های تورک آغ‌قویونلو و قاراقویونلو گرد هم آمدند. قیزیلباش‌ها با تاسیس سلسله تورک صفوی، شاخه نظامی و ارتش پادشاهی صفویان را تشکیل دادند. اتحادیه ایل قیزیلباش از نه ایل تورک تشکیل می‌شد که عبارتند از: 1- اوستاجلی، 2- شاملی، 3- آفشار، 4- قاجار، 5- باهارلی، 6- تکه‌لو، 7- ذوالقدر، 8- روملو، 9-تالیش.

در دوران صفویان و آفشاریان به تمام مردم این حکومت‌ها و سپاهیان آن قیزیلباش نیز گفته می‌شد.

قیزیلباش‌ها در تمام نقاط ایران زندگی می‌کنند. در افغانستان، ترکیه، بالکان و کشورهای اروپای شرقی، عراق، سوریه و قفقاز و جمهوری آذربایجان نیز سکونت دارند.

قیزیلباش‌های خراسان در مناطقی از درگز، نوخندان، لطف آباد، دستگرد، خواف، باخزر، محمود خان و کاشمر و مشهد زندگی می‌کنند.

8. اتحادیه ایل تورک «شاهسئون»: مجموعه‌ای از گروه‌ها، ایلات و طوایف مختلف تورک است که در دوران صفویان تشکیل یافته است. شاهسئون‌ها به همراه قیزیلباش‌ها یکی از دو اردوی صفویان را تشکیل می‌دادند. شاهسئون‌ها در مرکز (اصفهان، ساوه، قم، تهران، شهریار، اراک،…)، شمال‌غرب (آذربایجان، همدان، زنجان، قزوین، البرز، کردستان،… دشت مغان، اورمیه، سویوق بولاق، اردبیل، خلخال،…)، در جنوب (دشت فارس، چهار محال و بختیاری، خوزستان ،…) و شمال‌شرق (خراسان، مازندران، سمنان) ایران زندگی می‌کنند.

شاهئسون‌ها علاوه بر مناطق گسترده‌ای از کشور ایران، در دیگر کشورهای همسایه از جمله جمهوری آذربایجان، عراق، ترکیه، افغانستان، کشمیر، شمال هند و سوریه نیز سکونت دارند.

شاهسئون‌های عراق در مناطقی از “بغداد”، “کرکوک” و “دشت موصل” سکونت دارند و شاهسئون‌های ساوه و قم و اطراف آن که از عراق به این نواحی از ایران مهاجرت کرده‌اند به «ایل شاهسئون باغدادی» مشهورند.

شاهسئون‌های خراسان در مناطقی از بغبغو سرخس، مشهد و مزدوران مشهد زندگی می‌کنند.

9. ایل تورک «ایگدیرلو – ایغدیرلی»: ایلی از اتحادیه ایل تورک تکه “گروه‌های توقتامیش بگ” و از تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) است. ایغدیرلی‌ها از اعقاب «ایغدیر خان» فرزند «دنیز خان» و نوه «اوغوز خان» می‌باشند. این ایل تورک در خراسان در نواحی شمال بجنورد و در روستاهای تکه سکونت دارند. ایگدیرلی‌ها و یا ایغدیرلی‌ها در جنوب ایران جزئی از اتحادیه ایل تورک قاشقایی می‌باشند. این ایل تورک در شرق ترکیه و در استان آذربایجان غربی ایران نیز حضور دارد.

گروه‌ها، ایلات و طوایف تورک و مناطق سکونت آنها در خراسان:

10. ایل تورک «گرایلی – گرائیت ائلی»: مجموعه‌ای از طوایف مختلف تورک است که از شمال تورکستان و در زمان دولت تورک ایلخانیان به جنوب تورکستان و ایران آمده‌اند. گرایلی‌ها در زمان امیر تیمور گورکانی به خراسان وارد شدند. گرایلی‌های خراسان در مناطقی از مشهد، نیشابور، سرولایت، شیروان، قوچان، بجنورد، اسفراین، کپکان، زاوه، تربت حیدریه، درگز، سملقان، جاجرم، سبزوار، مانه، چناران، رادکان، بام، صفی آباد، جوین، جغتای و غیره و در مناطقی از نکا مازندران، کالپوش سمنان و رامیان و گرگان استان گلستان سکونت دارند.

11. ایل تورک «اوستاجلو – اوستاجلی»: یکی از ایلات اتحادیه ایل تورک قیزیلباش است. این ایل تورک در خراسان در مناطقی از نوخندان، دستگرد، درگز، محمد آباد، جشن آباد،… و مشهد سکونت دارند.

12. ایل تورک «بیات – بایات»: ایل بایات یکی از قبایل بیست و چهارگانه‌ی تورک «اوغوز» است. بایات‌ها از فرزندان «گون خان» پسر «اوغوز خان» هستند. بایات‌ها در زمان دولت تورک سلجوقیان از تورکستان به غرب مهاجرت کردند و در مناطقی از خراسان، آذربایجان، زنجان، اصفهان، شیراز، اراک و تهران امروزی و دیگر نواحی ایران سکونت یافتند و گروهی از آنها در قفقاز، عراق، ترکیه و سوریه نیز سکنی گزیدند.

بایات‌ها در خراسان در مناطقی از مشهد، قوچان، بام، صفی آباد، نیشابور، سرولایت، درگز، چاپیشلی، قاراباشلی، چکنه، خیرو،… زندگی می‌کنند.

طوایفی از ایل تورک بایات که در خراسان سکونت دارند به شرح زیر است:
“بایات”، “شام بایاتی (بایات‌های شام سوریه)”، “بایات خسروشاهی”، “قارابایات”، “بایات مختاری”، “بایات پیرزاده” و غیره.

بایات‌ها دربسیاری از نقاط ایران حضور دارند و در استان خراسان شمالی و رضوی جمعیت آنها بیشتر و در استان خراسان جنوبی جمعیتشان کمتر است.

13. ایل تورک «تیموری»: مجموعه‌ای از گروهها، طوایف و تیره‌های تورک است که در دولت تورک تیموری (گورکانی) حضور جدی داشتند و به امیر تیمور بزرگ بسیار وفادار بودند و به همین سبب به این نام (ایل تیموری) مشهور گشتند. این ایل تورک در مناطقی از تربت جام، باخزر، زور آباد (جنت آباد)، خواف، سنگان خواف، مشهد،… و در مناطقی از استانهای البرز، تهران، مازندران و سمنان سکونت دارند.

طوایف تورک “جمشیدی”، “فیروز کوهی”، “کلالی”، “امیر کلالی”، “یعقوب خانی”، “بربر”، “کریم دادی”، “علی میرزایی”، “سرنوزی”، “بهادری ده خانه”، “شاهی خانه”، “فاضلی”، “شیخی”، “سلجوقی”، “سالاری”، “کلانتری”، “زلفی”، “وافری”، “مادرویشی”، “بروتی، براتی”، اون قارداش (ده برادر)”، “قلعه گاهی”، “سنگلوچی”، “علی خواجه”، “میرزادوستی”، “روتی” و غیره از شعب ایل تورک تیموری هستند.

طوایف تورک “تیموری خلج”، “یحیایی”، “یعقوبی”، “رسولی”، “یوسفی” و “جلالی” از شعب ایل تیموری در خواف و سنگان خواف می‌باشند.

متأسفانه جمعیت کثیری از ایل تورک تیموری خراسان در اثر معاشرت با جامعه ایرانی‌زبان تورکی را فراموش کرده، فارسی صحبت می‌کنند و در میان آنها آسیمیله گشته‌اند.

14. ایل تورک «جانی قربانی»: مجموعه‌ای از گروهها و طوایف مختلف تورک است که در مناطقی از کلات، دشت خاوران، درگز، مشهد، سرخس و دهستان چولایی خانه سکونت دارند.

15. ایل تورک «جغتایی – جوغتایی – چاغاتایی»: مجموعه‌ای از گروهها و طوایف مختلف تورک است که در زمان دولت تورک تیموری در خراسان اسکان یافته‌اند. چاغاتایی‌ها دودمان خود را منسوب به چاغاتای پسر دوم چنگیزخان می‌دانند.
این ایل تورک در جوین سبزوار، روستاهای بخش جغتای، حکم آباد، درگز، کلات، سرخس، تربت حیدریه و مشهد زندگی می‌کنند.

16. ایل تورک «جالاییر – جلایر»: مجموعه‌ای از گروهها و طوایف تورک است که در عصر چنگیر خان وارد خراسان شدند. جلایرها جناح چپ لشگر چنگیز خان را تشکیل می‌دادند. مردمان این ایل تورک در مناطقی از کلات، درگز، لاین نو و مشهد و گروهی از آنها نیز در استان تهران زندگی می‌کنند.

17. ایل تورک «جمشیدی»: مجموعه‌ای از گروهها و طوایف تورک است که به فرمان نادر شاه آفشار از شمال افغانستان مهاجرت نموده و وارد خراسان شدند. این ایل تورک در مناطقی از مشهد، شوریچه سرخس، پس کمر مزرداران، سرخس، فریمان، جبر آباد پایین، بجنورد، قوش خانه، جنت آباد، تربت جام، قاینات،… سکونت دارند.

متأسفانه جمعیت کثیری از ایل تورک جمشیدی در اثر معاشرت با جامعه ایرانی‌زبان تورکی را فراموش کرده، فارسی صحبت می‌کنند و در میان آنها آسیمیله گشته‌اند.

گروه‌ها، ایلات و طوایف تورک و مناطق سکونت آنها در خراسان:

18. ایل تورک «خلج»: مجموعه طوایفی است از گروههای مختلف تورک یاغما، اویغور، کرائیت، قیپچاق، قارلوق و اوغوزها. خلج‌ها به گویشی کهن از زبان تورکی صحبت می‌کنند. خلج‌ها در خراسان در مناطقی از خواف، نیشابور، فدیشه و مشهد زندگی می‌کنند. گروهی دیگر از خلج‌ها در خلجستان و اطراف قزوین، کاشان، قم، اراک، تفرش، ساوه و تهران سکونت دارند. خلج‌ها در افغانستان نیز حضور دارند. خلج‌های خواف خراسان از ایل غلزایی خلج هستند که از افغانستان به این نواحی کوچ کرده‌اند.

متأسفانه جمعیت زیادی از غلزایی‌های ایل خلج در اثر معاشرت با جامعه ایرانی‌زبان تورکی را فراموش کرده، فارسی صحبت می‌کنند.

19. ایل تورک‌ «هزاره»: مجموعه‌ای از طوایف تورک است که مسکن اصلی آنها هزارستان افغانستان می‌باشد. هزاره‌ها از شرق تورکستان و کوههای آلتایی آمده‌اند و جناحی از اردوی چنگیز خان تورک بودند.
هزاره‌ها در زمان نادر شاه آفشار به خراسان آمدند و در مناطق مختلفی از مشهد، فریمان، تربت جام، باخزر، خواف، سرخس و غیره ساکن شدند.
هزاره‌ها به سبب زندگی در میان دری‌زبانها، تورکی را فراموش کرده و به زبان دری یا فارسی سخن می‌گویند. هزاره‌ها با این‌که در جامعه‌ی دری زبان هضم گشته‌اند تورک بودن‌شان را فراموش نکرده و خود را “تورک‌تباران دری‌زبان” می‌نامند.

20. ایل تورک «غلزایی»: مجموعه طوایفی است از گروه‌های مختلف تورک که از شرق تورکستان و آلتایی به سیستان، افغانستان و خراسان مهاجرت کرده‌اند. غلزایی‌های خراسان در خواف و سرخس زندگی می‌کنند. غلزایی‌های خواف از افغانستان آمده‌اند و غلزایی‌های سرخس را که گلزایی یا سرگلزایی می‌گویند از سیستان آمده‌اند. غلزایی‌های خواف خراسان و افغانستان از ایل تورک «خلج» هستند. این ایل تورک (غلزایی‌ها) در سرخس، خواف و مشهد سکونت دارند. متأسفانه جمعیت کثیری از غلزایی‌های خراسان در اثر معاشرت با جامعه ایرانی‌زبان تورکی را فراموش کرده، فارسی صحبت می‌کنند.

21. ایل تورک «قاجار»: ایلی بزرگ از تورک‌های اوغوز است که در زمان ایلخانیان در ایران ظاهر گشتند. ابتدا در شمال‌غرب ایران و در قفقاز سکنی گزیدند سپس به دشت‌های استرآباد و گرگان آمدند. در دوره صفویه قدرت بیشتری یافتند و به مناصب حکومتی رسیدند.
به روایتی، قاجارها از فرزندان «قاجار نویان» سردار اردوی چنگیز خان، بودند. و در روایت‌های دیگر، قاجار نویان از ایل تورک قاجار و از سرداران اردوی چنگیز خان و فاتح سرزمینهای غربی امپراتوری چنگیز بود.

قاجارها دولت تورک «قاجاریه» را در ایران بنیان‌گذاری کردند و نام «ممالک محروسه قاجار» را بر این جغرافیا نهادند و از سال 1794 تا 1925 به مدت 131 سال بر ممالک محروسه حکمرانی می‌کردند. آقا محمد خان قاجار بنیانگذار این سلسله بود. قاجاریه آخرین دودمان پادشاهی تورک در تاریخ ایران بود.

قاجارها امپراتور بزرگ تورک «چنگیز خان» را می‌ستودند و تبار خود را به وی می‌رساندند.

قاجارها در سراسر ایران پراکنده‌اند و عمدتا در آذربایجان و تهران سکونت دارند. قاجارهای خراسان در درگز، لطف آباد و حصار و مشهد زندگی می‌کنند.

22. ایل تورک «تکه»: یکی از ایل‌های بزرگ تورک اوغوز شرقی (تورکمن) می‌باشد. در گذشته اراضی ایل تکه از شرق به چهارجو و مرو و بخشی از اراضی قسمت پایین رودخانه مُرغاب و تجن و سرخس، از غرب به اراضی یموتها و گؤکلانها، از شمال به خط فرضی میان چهارجو و صحرای خیوه و قیزیل آروات و از جنوب به خط مرزی خراسان و تورکمنستان محدود بود.

ایل تکه از دو طایفه بزرگ اوقتامیش و توقتامیش تشکیل می‌شد که هر کدام به دو تیره بزرگ تقسیم می‌گردید: اوقتامیش به تیره‌های بخشی (باخشی یا باغشی)، ساچماز و توقتامیش به تیره‌های وکیل و بیگ، آتامیش و هر یک از این تیره‌ها نیز به ده‌ها تیره کوچکتر تقسیم می‌شد.

این ایل تورک در خراسان در مناطقی از بجنورد و نواحی شمال آن و در استان گلستان (تورکمن صحرا) و مازندران سکونت دارند.

23. طایفه تورک «ابَرلو – ابَرلی» و یا «ایمرلی»: یکی از طوایف ایل تورک آفشار است. طایفه تورک ابَرلو – ابَرلی در مناطقی از درگز، دستگرد، کلات، سرخس، قیرخلی، دربندی، میاب، کپکان و… زندگی می‌کنند و گروهی از آنها نیز در مشهد سکونت دارند.

24. طایفه تورک «ابیوردلو – ابیوردلی»: یکی از طوایف ایل تورک آفشار است. این طایفه در مناطقی از ابیورد قدیم (درگز امروزی)، لطف آباد، روستای حصار، یئنگی قلعه،… ساکن‌اند و گروهی از آنها نیز در مشهد زندگی می‌کنند.

گروه‌ها، ایلات و طوایف تورک و مناطق سکونت آنها در خراسان:

25. طایفه تورک «آتامیش»: طایفه‌ای از ایل تورک «تکه»، یکی از ایلات تورک اوغوز شرقی (تورکمن) است. این طایفه تورک در مناطقی از بجنورد خراسان شمالی و مراوه تپه در استان گلستان سکونت دارند.

26. طایفه تورک «احمدلو – احمدلی، قاجار احمدلی»: طایفه‌ای از ایل تورک قاجار است. این طایفه تورک در مناطقی از لطف آباد، کلات، درگز، حصار،… زندگی می‌کنند و گروهی از آنها نیز در مشهد سکونت دارند.

27. طایفه تورک «اینانلی»: طایفه‌ای از ایل تورک آفشار است و در لطف آباد و حصار زندگی می‌کنند.

28. طایفه تورک «ارشلو – ارشلی»: طایفه‌ای از ایل تورک آفشار است. این طایفه تورک در مناطقی از درگز، لطف آباد،… ساکن‌اند و گروهی از آنها نیز در مشهد سکونت دارند.

29. طایفه تورک «ارغیانی – ارغیانلو – ارغیانلی»: طایفه‌ای است از ایل تورک “کراییت، گراییت، گرایلی” که به سبب سکونت در روستای جهان ارغیان در پای کوه جهان ارغیان در بخش صفی آباد شهر اسفراین به این نام معروف شده‌اند. گروهی از ارغیانلی‌ها در مشهد نیز سکونت دارند.

30. طایفه تورک «آشک آبادلی – عشق آبادلی»: طایفه‌ای از ایل تورک «تکه» از تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) است. این طایفه از شهر عشق آباد مرکز تورکمنستان امروزی به نواحی جنوب رود اترک مهاجرت کرده‌اند و امروزه در بجنورد، نوخندان و روستاهای آن و روستای عشق آباد سکونت دارند.

31. طایفه تورک «ارلات جاغاتای-چاغاتای»: طایفه‌ای است از «ایل تورک گرایلی» که در زمان صفویه از ماروچاق افغانستان به خراسان آمدند و در ولایت زاوه و محولات (تربت‌حیدریه) اسکان یافتند.

32. طایفه تورک «اجرلی»: این طایفه را از ایل بزرگ آفشار به شمار آورده‌اند، ولی بنا به روایت محمدکاظم مروی، مؤلف عالم‌آرای نادری، این طایفه هنگام لشکرکشی شاه ‌عباس صفوی به خوارزم و تورکستان، از قارشی بخارا با طوایف دیگر امثال قاراباشلی، چؤله تکه‌لی به درگز انتقال داده شده‌اند. برخی، اجرلی‌ها را طایفه‌ای از تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) می‌دانند. امروزه اجرلی‌ها در مناطقی از دستگرد، لطف آباد، چاپیشلی و کلات سکونت دارند.

33. طایفه تورک «اجیرلی»: طایفه‌ای است از تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) که در روستاهای لطف آباد سکونت دارند.

34. طایفه تورک «آنااو‘لو» و یا «آنا-اؤولو، آنا-ائولی»: طایفه‌ای از تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) هستند که در گذشته در مناطقی از “آنااو” حوالی آشک آباد – عشق آباد تورکمنستان امروزی ساکن بودند و در دوران ناصرالدین شاه قاجار به نواحی جنوب رود اترک مهاجرت کردند. این طایفه تورک در قوچان، بجنورد، درگز، کلاته چنار، نوخندان، محمد آباد، فاروج، نجف آباد، اسد آباد سکونت دارند و گروهی از آنها نیز در مشهد زندگی می‌کنند.

35. طایفه تورک «اوتانلو – اوتانلی»: طایفه‌ای از ایل تورک آفشار است. این طایفه تورک در مناطقی از درگز و در روستای اوتانلو سکونت دارند و گروهی از آنها نیز در مشهد زندگی می‌کنند.

36. طایفه تورک «اؤزدمیرلو – اؤزدمیرلی»: طایفه‌ای از ایل تورک آفشار است. این طایفه تورک در درگز سکونت دارند و گروهی از آنها نیز در مشهد زندگی می‌کنند.

37. طایفه تورک «ایده‌لو – ایده‌لی»: طایفه‌ای از ایل تورک آفشار است. این طایفه تورک در درگز، کلات، روستای ایده‌لی… سکونت دارند و گروهی از آنها نیز در مشهد زندگی می‌کنند.

38. طایفه تورک «ائل‌اوغلو»: طایفه‌ای از ایل تورک اوستاجلو از اتحادیه ایل تورک قیزیلباش است. این طایفه تورک در مناطقی از درگز، لطف آباد،… سکونت دارند.

39. طایفه تورک «ایمره‌لو –ایمره‌لی»: طایفه‌ای از اتحادیه ایل تورک تکه از گروه تورک‌ اوغوز شرقی (تورکمن) است. این طایفه تورک در مناطقی از درگز و بجنورد سکونت دارند.

40. طایفه تورک «باباخانلو – باباخانلی»: طایفه‌ای مشتق از طایفه بزرگ تورک چاووشلو (ایل تورک چاووشلو) از ایل تورک آفشار است. این طایفه تورک در نواحی بخش چاووشلو و قاراباشلی شهرستان درگز سکونت دارند.

گروه‌ها، ایلات و طوایف تورک و مناطق سکونت آنها در خراسان:

41. طایفه تورک و یا ایل تورک «بغایری – بوغایری – بوغایئرلی»: طایفه‌ای از ایل تورک “گرایلی” است. بوغایئرلی‌ها در غالب اردوی هولاکو خان، بنیانگذار دولت تورک ایلخانی، وارد خراسان شدند. خاستگاه آنها از قاراقوم تا ولایت خراسان تورکستان است. این طایفه تورک در مناطقی از بام، صفی آباد، اسفراین، نیشابور، سبزوار، سرخس، مشهد،… و دامغان استان سمنان و نیز در تهران سکونت دارند.

42. طایفه تورک «ایمانلو – ایمانلی»: طایفه‌ای از ایل تورک آفشار است. این طایفه تورک به طایفه «عبدالملکی» نیز مشهور است. این طایفه تورک در مناطقی از درگز، دستگرد، لطف آباد، محمد آباد، مشهد،… و در مناطقی از شمال شیراز در استان فارس و شهرستان شهریار استان تهران و مناطقی از شهرستان ساری و نور در مازندران سکونت دارند.

43. طایفه تورک «بقمنجی – بوگمنجی»: طایفه‌ای از تورک‌های اوغوز هستند که بیشتر آنها در بقمنج رادکان مشهد سکونت داشتند و به نام بقمنجی مشهور گشتند. این طایفه تورک در مناطقی از بقمنج، رادکان، درگز، دامنه کوههای الله اکبر و هزار مسجد، رشتخوار، محمد آباد، چناران و مشهد زندگی می‌کنند.

44. طایفه تورک «بلوی»: در مناطقی از بیرجند، سربیشه، قائنات و مشهد سکونت دارند.

45. طایفه تورک «بوباشی»: در مناطقی از دربند و کلات سکونت دارند.

46. طایفه تورک «بهادرلو – باهادیرلی»: طایفه‌ای از تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) هستند و در مناطقی از درگز، روستاهای سنگ سرخ و دلیک‌داش نوخندان و روستای بهادرخان سکونت دارند.

47. طایفه تورک «بیگ – بگ»: طایفه‌ای از اتحادیه ایل تورک تکه از تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) است. این طایفه تورک در مناطقی از بجنورد سکونت دارند.

48. طایفه تورک «پاپالو – پاپالی»: طایفه‌ای است از ایل تورک آفشار. این طایفه تورک در درگز، قوزقان یا گزگان، لطف آباد، آغواج،… سکونت دارند.

49. طایفه تورک «تکللو – تکه‌لو – تکه‌لی»: طایفه‌ای از ایل تورک آفشار است. این طایفه در مناطقی از مشهد، تربت جام، درگز، محمود آباد، لنگه جام، قلندر آباد، همت آباد، ابدال آباد، تاج‌دین، سعد آباد،… سکونت دارند.

50. طایفه تورک «تیمورتاش»: طایفه‌ای از تورک‌های مناطق شمالی تورکستان بودند که در زمان دولت تورک گورکانیان (تیموریان) به خراسان آمدند. این طایفه تورک در مناطقی از بجنورد و در نردین و کسبایر، روستای تیمورتاش و مشهد سکونت دارند.

51. طایفه تورک «جوانشیر – جاوانشیر»: طایفه‌ای از ایل تورک آفشار است. مسکن اصلی جاوانشیرها جنوب قفقاز و قاراباغ جمهوری آذربایجان امروزی است که گروهی از آنها توسط نادرشاه آفشار به خراسان و شمال افغانستان کوچانده شدند و گروهی دیگر نیز به استانهای آذربایجان ایران مهاجرت کردند. جاوانشیرها در منطقه قارا باغ نیز خان‌نشینی با اسم خان‌نشین قارا باغ (قاراباغ خانلیغی) و یا خان‌نشین جاوانشیر (جاوانشیر خانلیغی) تاسیس کرده‌اند که در تاریخ تورک مشهور می‌باشد.
جاوانشیرها در خراسان در مناطقی از مشهد، قوچان، کلات و سرخس سکونت دارند.

52. طایفه تورک «چاووشلو» یا «چاپشلو – چاپیشلی»: طایفه‌ای است از ایل بزرگ تورک اوستاجلو-اوستاجلی که مانند سایر ایلات اتحادیه ایل تورک قیزیلباش در تشکیل دولت تورک صفوی سهم عمده‌ای داشتند. مسکن اصلی چاووشلوها آذربایجان و شرق آناتولی بود و گروهی از آنها در دوره صفویان به خراسان مهاجرت نمودند. چاووشلوها از وفادارترین طوایف تورک به نادر شاه آفشار بودند. چاووشلوها در مناطقی از کلات، لاین نو، مشهد، درگز، قاراباشلی و چاووشلو سکونت دارند.

53. طایفه تورک «چولایی»: طایفه‌ای است از گروه تورک‌های قیپچاق – قارلوق که در دوران دولت تورک خوارزمشاهیان به خراسان آمدند و در مناطقی از مشهد، زوان دره، کلات و دهستان چولایی خانه سکونت دارند.

54. تیره تورک «چؤله»: تیره‌ای از طایفه تکه‌لو-تکه‌لی ایل تورک آفشار است که در زمان صفویان از شمال تورکستان مهاجرت نموده و در مشهد و درگز ساکن شدند.

55. طایفه تورک «خضرلو – خیضیرلی»: طایفه‌ای است از ایل تورک تکه از تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) که در روستاهای بجنورد سکونت دارند.

گروه‌ها، ایلات و طوایف تورک و مناطق سکونت آنها در خراسان:

56. طایفه تورک «خواجه‌لر – خوجالار»: یکی از طوایف مهم تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) است که در اوایل دوران قاجار از تورکمنستان کنونی به درگز آمدند. این طایفه تورک در مناطقی از بجنورد، نوخندان، مانه، جرگلان، روستای خوجالار، جعفر آباد فاروج، قوچان و روستای جعفر آباد قوچان زندگی می‌کنند.

57. طایفه تورک «روتی» یا «رواتی، بروتی، براتی»: شاخه‌ای از ایل تورک تیموری و طایفه‌ای از تورک‌های قیپچاق – قارلوق است که در زمان حکومت نادر شاه آفشار از هرات تورکستان به تربت جام خراسان انتقال یافتند. برخی، روتی‌ها را طایفه‌ای از هزاره‌ها می‌دانند.

متأسفانه جمعیت کثیری از روتی‌ها به مانند هزاره‌ها در اثر معاشرت با جامعه ایرانی‌زبان تورکی را فراموش کرده، فارسی صحبت می‌کنند.

58. طایفه تورک «زنگانلو – زنگانلی»: طایفه‌ای است از ایل تورک آفشار که در زمان صفویان مانند طوایف دیگر ایل آفشار به درگز، کلات،… مهاجرت کردند. احتمال دارد که زنگانلوها از آفشارهای زنگان (زنجان) باشند.

59. طایفه تورک «سروانلو – ساروانلی»: این طایفه تورک در درگز، لطف آباد، حصار و مشهد سکونت دارند.

60. طایفه تورک «سرورلو – سرورلی»: طایفه‌ای از ایل تورک آفشار است. این طایفه تورک در مناطقی از درگز، میاب و دربندی سکونت دارند.

61. طایفه تورک «سئوینچلی»: طایفه‌ای است از ایل تورک تکه از گروه تورک اوغوز شرقی (تورکمن). این طایفه تورک در مناطقی از روستاهای بجنورد سکونت دارند.

62. طایفه تورک «شاملو – شاملی»: طایفه‌ای از ایل تورک آفشار است و از اتحادیه ایل تورک قیزیلباش که از سوریه به ایران و نواحی‌ای از خراسان، آذربایجان و دیگر نقاط کوچ کردند و به سبب اینکه از سوریه آمدند به شاملو-شاملی معروف گشتند. شاملی‌ها در اتحادیه ایل تورک قیزیلباش جایگاه خاصی داشتند و در تشکیل سلسله صفویه نقش عمده‌ای داشتند. شاملی‌های خراسان در مشهد سکونت دارند.

63. طایفه تورک «شرقلو – شرقلی»: طایفه‌ای است از ایل تورک اوستاجلو که در مناطقی از خواف، باخزر، کاشمر و مشهد سکونت دارند.

64. طایفه تورک «شیخلر – شئیخلر»: طایفه‌ای است از تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) معروف به طایفه حاج حیدر شیخ و عبدالرحمن شیخ. این طایفه تورک در مناطقی از درگز، نوخندان،… سکونت دارند.

65. طایفه تورک «علی ائلی»: طایفه‌ای است از تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) که در مناطقی از درگز، لطف آباد، دامنه‌های میان‌کوه و زرین‌کوه و شیلگان سکونت دارند.

66. طایفه تورک «قارشی قوزئیلی – قارشی قیزیلی»: طایفه‌ای است از ایل تورک چاووشلو که در مناطقی از درگز، چاووشلو و دستگرد سکونت دارند.

67. طایفه تورک «قاراباشلی»: طایفه‌ای است از طایفه بزرگ «قوتلو تیمور» ایل بزرگ «یموت» تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) که در زمان صفویه از تورکمنستان امروزی به درگز آمدند. این طایفه تورک در مناطقی از درگز، محمد آباد، چاووشلو، روستای قاراباشلی و مشهد سکونت دارند.

68. طایفه تورک «علیلو – علی‌لی»: طایفه‌ای از ایل تورک آفشار است و در درگز و بجنورد سکونت دارند.

گروه‌ها، ایلات و طوایف تورک و مناطق سکونت آنها در خراسان:

69. طایفه تورک «قاراچوخالی»: طایفه‌ای است از طایفه بزرگ «قوتلو تیمور» ایل بزرگ «یموت» تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) که در زمان صفویه (شاه عباس) از تورکستان به درگز آمدند و در نوخندان، مشهد و در تهران نیز سکونت دارند.

70. طایفه تورک «قاراگؤزلو»: طایفه‌ای است از ایل تورک قاراگؤزلو که در اوایل دوره قاجار از همدان به خراسان منتقل شدند و در مشهد، درگز، لطف آباد، حصار و شیلگان زندگی می‌کنند.

71. طایفه تورک «قرایی – قارایی»: طایفه‌ای از تورکان شمال تورکستان بود که به همراه اردوی امیر تیمور گورکانی به خراسان وارد شدند. در اردوی نادر شاه آفشار و دولت آفشاریان مناصب مهمی داشتند. این طایفه تورک در مناطقی از مشهد، تربت جام و کاشمر زندگی می‌کنند.

متأسفانه جمعیت کثیری از قرایی‌های خراسان در اثر معاشرت با جامعه ایرانی‌زبان تورکی را فراموش کرده، فارسی صحبت می‌کنند.

72. طایفه تورک «قرقلو – قیرقلی – قیرخلی»: طایفه‌ای از ایل تورک آفشار است که در زمان صفویان از شرق آناتولی به خراسان آمدند و در اطراف دستگرد در میاب، دربندی و درگز ساکن شدند. نادر شاه آفشار، مؤسس سلسله تورک آفشار، از این طایفه ایل آفشار است. قیرخلی‌ها مناصب لشگری و حکومتی سلسله آفشار را در دست داشتند و در بیشتر نقاط ایران والی و حاکم ولایات دولت آفشاریه بودند. قیرخلی‌ها در مناطقی از درگز، مشهد، میاب، دربندی،… سکونت دارند.

73. طایفه تورک «قیلیچی – قیلیچ‌چی»: طایفه‌ای است از ایل تورک «گرایلی». این طایفه تورک در مناطقی از جوین، جغتای، سبزوار، بام، صفی آباد و مشهد و در استان گلستان در گرگان، فندرسک، رامیان،.. و در کالپوش سمنان زندگی می‌کنند.

74. طایفه تورک «قورغولو»: طایفه‌ای است از «ایل ذوالقدر» از «اتحادیه ایل تورک قیزیلباش» که در زمان شاه عباس به سرخس آمدند و در منطقه مذکور و مناطقی از مشهد نیز سکونت دارند.

75. طایفه تورک «کوسه احمدلو – کوسا احمدلی»: از طوایف مهم ایل تورک آفشار است که در اردوی نادر شاه آفشار حضور داشتند و در به قدرت رسیدن وی تلاش فراوان نمودند. این طایفه تورک در درگز، کلات، لاین نو و مشهد سکونت دارند.

76. طایفه تورک «کنگرلو – کنگرلی»: طایفه‌ای است از «ایل اوستاجلو» از «اتحادیه ایل تورک قیزیلباش» که در زمان صفویان به خراسان آمده‌اند و در تون (فردوس) و طبس (امروز جزئی از استان یزد است) ساکن شدند. این طایفه تورک علاوه بر مناطق مذکور در مشهد نیز سکونت دارند.

77. طایفه تورک «کهرلو – کهرلی»: این طایفه تورک در درگز و سرخس سکونت دارند.

78. طایفه تورک «گوندوزلو»: طایفه‌ای است از ایل تورک آفشار. این طایفه تورک در خراسان در باغباده و درگز و در مناطقی از استان خوزستان سکونت دارند.

79. طایفه تورک «گوارسلو – گوارسلی»: طایفه‌ای است از تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) که در زمان قاجاریان از «گوارس» نزدیک «آنااو» و «آشک آباد (عشق آباد)» تورکمنستان امروزی به شمال خراسان آمدند و در درگز روستای خاله میر و روستاهای لطف آباد، دامنه زرین‌کوه و میان‌کوه سکونت دارند.

80. طایفه تورک «گؤکلان»: طایفه‌ای است از «ایل گؤکلان – گؤگلن» تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) که در اطراف بجنورد سکونت دارند. مرکز اصلی این ایل تورک شرق دریای خزر و دشت گرگان، تورکمن صحرا و شهر گنبد کاووس است.

گروه‌ها، ایلات و طوایف تورک و مناطق سکونت آنها در خراسان:

81. طایفه تورک «مادوانلو – مادوانلی»: طایفه‌ای است از تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) که در زمان شاه عباس صفوی از قارشی (بخارا) تورکستان به درگز و نوخندان خراسان انتقال یافتند و در مناطق مذکور و دامنه‌های زرین‌کوه و میان‌کوه و مشهد و نیز در استان تهران سکونت دارند.

82. طایفه تورک «مورچلو»: طایفه‎ای است از «ایل تکه» تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) که در نواحی شمال‌غرب بجنورد در روستاهای تکه سکونت دارند.

83. طایفه تورک «میهنه‌لو – میهنه‌لی»: طایفه‎ای است از تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) که موطن آنها میهنه نام داشت که اکنون در تورکمنستان قرار دارد. این طایفه تورک در درگز، لطف آباد، خیرآباد و گل خندان و دامنه‌های زرین‌کوه و میان‌کوه سکونت دارند.

84. طایفه تورک «ناخورلو – ناخیرلی»: طایفه‎ای است از «ایل تکه» تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) که در نواحی دره جرگلان بجنورد سکونت دارند.

85. طایفه تورک «ائیمیرلی»: طایفه‎ای است از تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) که در نواحی شمال‌غرب بجنورد سکونت دارند.

86. طایفه تورک «ماهیلی»: طایفه‎ای است از تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) که در نواحی شمال‌غرب بجنورد سکونت دارند.

87. طایفه تورک «قاراچورلو»: در مناطقی از جوین و اسفراین زندگی می‌کنند.

88. طایفه تورک «بوخانلی»: در مناطقی از بجنورد زندگی می‌کنند.

89. طایفه تورک «جویانلی»: در مناطقی از بجنورد زندگی می‌کنند.

90. طایفه تورک «پهلوانلو – پهلیوانلی»: در مناطقی از بجنورد زندگی می‌کنند.

91. طایفه تورک «بورانلی»: در مناطقی از بجنورد زندگی می‌کنند.

92. طایفه تورک «بکشلو – بکیشلی»: در مناطقی از بجنورد و درگز سکونت دارند.

93. طایفه تورک «قیلیچ‌خانلی»: در مناطقی از بجنورد، کسبایر و روستای قیلیچ‌خانلی زندگی می‌کنند.

94. طایفه تورک «ناردین»: در مناطقی از بجنورد و مابین مرزهای استانی خراسان شمالی و گلستان زندگی می‌کنند.

95. طایفه تورک «گووداری»: در مناطقی از مرزهای استانی خراسان شمالی و گلستان زندگی می‌کنند.

تورک‌ها و مناطق تورک‌نشین منطقه خراسان را بیشتر بشناسیم

(قسمت چهاردهم و پایانی)

گروه‌ها، ایلات و طوایف تورک و مناطق سکونت آنها در خراسان:

96. طایفه تورک «انایولو»: در مناطقی از درگز، نوخندان، کلاته چنار درگز، امان مگان نوخندان، ارباب عاصف، خاله چنار، محمد آباد، چغر و چاغیراوغلو زندگی می‌کنند.

97. طایفه تورک «تمیرلی»: در سراسر خراسان پراکنده‌اند.

98. طایفه تورک «ساربان»: در مناطقی از کلات و درگز سکونت دارند.

99. طایفه تورک «اسدلی»: در مناطقی از بجنورد و روستای اسدلی سکونت دارند.

100. طایفه تورک «چاخماقلو – چاخماقلی»: در مناطقی از بجنورد، کسبایر و روستای چاخماقلی سکونت دارند.

101. طایفه تورک «سیدلر – سئییدلر»: در مناطقی از درگز، چاپیشلی، قاراباشلی، روستای سعادت، نوخندان، درون‌گر، روستای سعادت درون‌گر و روستای سئییدلر از توابع درون‌گر نوخندان زندگی می‌کنند.

102. طایفه تورک «قاراخانلو – قاراخانلی»: این طایفه تورک در اسفراین، صفی آباد، ارسک و روستاهای ارسک (خراسان جنوبی) زندگی می‌کنند.

103. طایفه تورک «سویئهلی»: طایفه‌ای است از تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) که در روستاهای بجنورد سکونت دارند.

104. طایفه تورک «نؤهورلو»: طایفه‌ای از ایل تورک «تکه»، یکی از ایلات تورک اوغوز شرقی (تورکمن) است. این طایفه تورک در مناطقی از بجنورد و دره جرگلان سکونت دارند.

105. طایفه تورک «ساریق»: طایفه‌ای است از تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) که در روستاهای شمال خراسان در مشهد و سرخس سکونت دارند.

106. طایفه تورک «سالور»: طایفه‌ای است از ایل «سالور» تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) که در روستاهای شمال خراسان در مشهد و سرخس سکونت دارند.

107. شهروندان تورکی که در دهه‌های اخیر از شمال‌غرب کشور، آذربایجان، زنجان، همدان، قزوین، قم، اراک، استان مرکزی، تهران ‌و دیگر نواحی ایران به خراسان مهاجرت نموده‌اند و عمدتاً از گروه تورک اوغوز هستند و در مناطقی از لطف آباد، محمد آباد، درگز، باجگیران، قوچان، مشهد، شیروان، بجنورد، کاشمر و تربت حیدریه پراکنده‌اند.

نکته: بنابر سرشماری سال 1395 مرکز آمار ایران، جمعیت استانهای خراسان بیش از 8.5 میلیون نفر است، که احتمال می‌رود بیش از نیمی از این جمعیت، تورکان باشند. بنابر تحقیقات فعالین آماری تورک، جمعیت تورک‌های استانهای خراسان بالغ بر 5 میلیون نفر می‌باشد.

منابع:
1. پناهیان، محمود. فرهنگی جغرافیای ملی تورکان ایران، جلد یک و چهار.
2. میرنیا، سید علی. پژوهشی در ایل‌ها و طایفه‌های عشایری خراسان. مؤسسه انتشاراتی و آموزشی نسل دانش. تهران، 1369.
3. قاسمی، عبدالله (ییلماز). تورک‌ها در خطه خراسان. انتشارات یاس بخشایش و نشر بهنود. قم، 1395.
4. دکتر جوانشیر، بابک. ایران تورکلرینده ائتنو-سوسیال یاپی و ایلگیلی تئرمینولوژی، “تورک بیرلیگی اولوسلار آراسی سمپوزیوم”، قیصری، تورکیه، ۲۳-۱۹ تمموز، ۲۰۱۷.

تهیه و تنظیم: تونجای تورک‌اوغلو

این مطلب را شیر کنید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *