خانه / ایران / مقاله‌ای ادبی به زبان تورکی از رضازاده شفق؛ فارسی ادبياتيندا گؤنول

مقاله‌ای ادبی به زبان تورکی از رضازاده شفق؛ فارسی ادبياتيندا گؤنول

مئهران باهارلی

در زیر یک مقاله‌ به زبان تورکی به قلم «میرزا حاجی‌آقا صادق‌خان رضازاده شفق تبریزی» (به اختصار «صادق رضازاده شفق») را آورده‌ام. این مقاله‌ی تاکنون منتشر نشده در ایران، در نشریه‌ی «بویوک مجموعه» چاپ استانبول، شماره‌ی ١٤، صفحه‌ی ٢٠٥ به تاریخ  ٢٢ تشرین اول، ١٩١٩ هنگامی که وی محصل روبرت کالج در پایتخت امپراتوری عثمانی بود، درج شده است. رضازاده شفق بخش عمده‌ی مقاله‌ی خود را، که مفهوم «گؤنول» و یا دل در شعر فارسی را بررسی می‌کند، به نقل و ترجمه‌ی شعر فارسی «از کفم رها شد قرارِ دل» عارف قزوینی اختصاص داده است.

در نشریات آن دوره‌ی استانبول، مقالات و نوشتجات بسیار تورکی و فارسی در ادبیات و فلسفه از صادق رضازاده شفق درج شده است. از جمله:

الف- مقاله‌ی موضوع این نوشته: فارسی ادبیاتیندا گؤنول

ب- رضازاده شفق که در سالهای اقامت استانبول خوشبختی آشنائی با توفیق فکرت را داشت، دیدگاههای خود در باره‌ی او و پندها و تاثراتی که از وی گرفته را در ویژه‌نامه‌ی نشریه‌ی ادبی-فلسفی «دوشونجه» که اسماعیل حکمت ارتایلان از شاگران وی به مناسبت سومین سالگرد فوت توفیق فکرت در سال ١٩١٨ منتشر کرد، درج نموده است[1]. (در این ویژه‌نامه مقاله‌ای تورکی از حسین دانش نیز درج شده است).

ج-یکی دیگر از نوشته‌های تورکی رضازاده شفق مقاله‌ای است ضد تورک و پان‌ایرانیستی بنام «تورک متفکری‌نین نظر انتباهینا»، چاپ برلین، ١٩٢٤ 

٤-در آثار ایران‌گرایانه و آزربایجان‌گرایانه به آثار نثری تورکی نخبگان ایرانی ربع اول قرن بیستم (جمشیدخان سوباتایلی افشار اورومی، تقی رفعت، شیخ الرئیس قاجار، محمودخان اشرف‌زاده، حبیب افندی بینی، اسدالله ممقانی، حسین دانش، دهخدا، حیدرخان عموغلو، سعید سلماسی، ایرانشهر، تقی‌زاده، محمود غنی‌زاده،…..) عموما اشاره‌ای نمی‌شود و اینگونه آثار بازنشر و یا نقل نیز نمی‌گردند. آثار و نوشتجات تورکی رضازاده شفق هم به همین سرنوشت دچار شده‌اند و مقالات و نوشته‌های تورکی او تاکنون در ایران بازنشر نشده‌اند. از دلایل این رفتار:

– انکار و مخفی نمودن وجود سنت تورکی‌نویسی در ایران و در میان نخبگان تورک در تورک‌ائلی

-انکار و مخفی نمودن کاربرد و قابلیتهای زبان تورکی در موضوعات ادبی و فلسفی و اجتماعی و سیاسی در ایران

-انکار و مخفی نمودن تاثیرپذیری از زبان و ادبیات تورکی عثمانی و مخصوصا این واقعیت که بسیاری از نخبگان تورک  ایرانی آن دوره در داخل ایران و در خارج آن، این لهجه و یا فرم بسیط آن را به عنوان تورکی معیار و ادبی بکار می‌بردند

– ایجاد گسست تاریخی به منظور جلوگیری از دسترسی نسل نوی تورک به و نداشتن نمونه‌های تورکی منثور و ادبی، و ممانعت از الگو گرفته شدنشان در تورکی معیار در حال تشکل به روزگار ما.

به دلائل فوق، ترمیم گسست زمانی-تاریخی در امر تورکی‌نویسی، ایجاد پیوستگی در امر تورکی معیار-ادبی و در پیروی از مثل «ادب از که آموختی، از بی ادبان» است که همه‌ی آثار تورکی مانقورتهای تورک، می‌بایست با الفبای معاصر تورکی بازنشر شود. این امر، همچنین مجازاتی شایسته برای این خائنین به زبان تورکی و ملت خود است.

فارسی ادبياتيندا گؤنول

ص. رضازاده شفق

روبئرت قولئج (کالئج)، ٢٢ تشرين اول، ١٩١٩

بویوک مجموعه‌نین ١٢ نومئروسوندا اشارت ائدیلدییی گیبی، ادبیاتدا شاعرله‌رین ان چوخ مشغول اولدوقلاری شئی گؤنول‌دور. گؤنول‌ده‌ن دوغمایان شعرله‌ر موزون کلام‌دان باشقا بیر شئی دئییلدیر. بیر چوبانین گوزه‌ل بیر کؤیلو قیزینا عادی کلمه‌له‌رله سؤیله‌نمیش اولدوغو سؤزله‌ر، چوبانین گؤنلونده‌ن چیخمیشسا شعردیر. وارسین سئوگیلی‌سینی بیر آغاجا، بیر قویونا، حتی بیر داشا بنزه‌تسین.

صمیمی بیر قلبین تاثّراتینی گؤسته‌ره‌ن و سیزی اونلاری اوخور اوخوماز شاعرین روحونا آشنا ائده‌ن سؤزله‌ر، شعردیر. بیلمه‌م گؤنول اولماسایدی؛ بو عالَم نه اولوردو. قارانلیق و قورو بیر بوشلوق ! ریاضی بیر کومه ! بلبل سسله‌رینده‌ن، سو خیشیرتیلاریندان، غروبون آتشین ضیاسیندان، طلوعون رنگارنگ سماسیندان محروم بیر فضایِ لایتناهی !

انبیانین بیزه وعد ائتدییی جنّت، دینله‌رین بیزه اؤیره‌تدییی حیاتِ مستقبل، جبر و هندسه ایله بولوناماز. بونلاری بو گیبی قیوداتِ ذهنیه آلتیندا دوشونمه‌ک جنابِ حق‌ّی تئلئسکوپ‌لا آراماق گیبی‌دیر. بونلارا اینانان و اونلارین ایچینده سیر ائده‌ن بیزیم پک سریع السّیر و غایت بلندپرواز اولان گؤنلوموزدور.

اینگیلتئره بویوک شاعرله‌رینده‌ن (کیتس‌)ی[2] بیر بلبل سسی‌نین تاثیری‌یله «شعرین نامرئی قاناتلاریندا» (١) اوچوران گؤنول، فیرانسانین حسّاس و رومانتیک شاعری (موسه‌)یی[3] «مسعود بیر زائر» یاپاراق «داغلارین زیروه‌سینه چیخاران» (٢) گؤنول، بویوک (فکر‌ت)‌ی کندی جوّی و کندی افلاکیندا طائر یاپان یینه گؤنول‌دور.

(1)-Away! away! for I will fly to thee,

on the viewless wings of Poesy, etc.

J. Keate

(2)-Sachez-le : c’est le coeur qui parle et qui soupire,

Lorsque la main écrit, ….

C’est le coeur qui s’étend, se découvre et respire,

Comme un gai pèlerin sur le sommet d’un mont.

A. Musset

شاعر اکثریتله گؤنلونه، یعنی پک جوشقون اولان حسّیاتینا گووه‌نیر و اونا اعتماد ائده‌ر. فقط بو طفلانه اعتمادیندان دولایی، بیر چوخ دفعه‌له‌ر انکسارِ خیالا اوغرار. فقط او، اونو آلداتان گؤنول‌ه بیر قات داها یاخلاشیر و التجاء ائده‌ر. آرتیق گؤنلونون اسیری اولور.

بعضی دوزه‌لیر یولا

چئوریلیر ساغا، سولا

…..

بعضی سنین گیبی شن

بعضی کدرلی منده‌ن

….

دییه گؤنول ایله بویوک بیر مجادله‌یه گیریشیر.

بو احوالِ روحیه‌یی ایران شعراسی کندیله‌رینه مخصوص بیر ادا ایله گؤسته‌رمیشله‌ردیر. عقل و منطق‌له حُسن‌و تالیف ائده‌مه‌یه‌ن ایران شعرایِ صوفیه‌سینده‌ن مشهور (بابا طاهر):

مگر شیر و پلنگی ای دل، ای دل

به مو دایم به جنگی، ای دل، ای دل

اگر دستُم فتی خونت بریجُم

بوینُم تا چه رنگی، ای دل، ای دل

دئمیشدیر که معناسی «ای گؤنول، نه‌ده‌ن بیزله‌رله بؤیله جاناوارجاسینا مجادله ائدییورسون؟ بیر الیمه دوشسه‌ن ده سنین قانینی تؤکسه‌م و نه رنگده (نه ماهیتده) اولدوغونو آنلاتسام» دئمه‌کدیر. بورادا شاعر، عقاید و فکریاتدا حسّیاتین او حیرت‌بخش نفوذونو دویوپ، عین زماندا نه اولدوغونو کشف ائده‌مه‌دییینی سؤیلویور.

بو مناسبتله بو سون آیلارا قده‌ر ایستانبول‌دا بولونان ایران‌ین بنام شاعرله‌رینده‌ن (عارف‌)ین بو گؤزه‌ل اسلام پایتختینده یازدیغی گؤنول منظومه‌سینی «بویوک مجموعه» قارئله‌رینه اتحاف ائدییوروم. عارف شعرینده گؤروله‌جه‌یی وجهله عقل و منطق‌ه لاقید، قورو ظاهریاتا بیگانه، تپه‌ده‌ن دیرناغا قده‌ر هیجانلارلا دولو بیر گؤنول شاعری‌دیر. بو شعر بیر صباح ایستانبول‌ون او طبیعی و انسانی گؤزه‌للیکله‌ری‌نین شدّتلی تاثیری آلتیندا بولونان ایرانی شاعرین قلبینده‌ن چیخاراق یینه بیر تیرِ تالّم اولاراق قلبینه چئوریله‌ن بیر منظومه‌دیر:

از کفم رها شد مهارِ دل

نیست دستِ من، اختیارِ دل

بس که هر کجا رفت و برنگشت

دیده شد سفید، زِ انتظارِ دل

هیز و هرزه‌گرد، ضدِّ اهلِ درد

گشته زین در آن در مدارِ دل

بی شرف‌تر از دل مجو که نیست

غیرِ ننگ و عار، کار و بارِ دل

خجلتم کُشَد پیشِ چشم از آن که

بوُد بهرِ من در فشارِ دل

عُمْر شد حرام، باختم تمام

آبرو و نام، در قمارِ دل

بعد از این ضرر، ابلهم اگر

خم کُنم کمر زیرِ بارِ دل

هر دو ناکسیم، گر دگر رسیم

دل به کارِ من و من به کارِ دل

داغدار چون لاله‌اش کُنَم

تا به کی توان بوُد خوارِ دل

همچو رُستم از تیرِ غم کُنم

کور چشمِ اسفندیارِ دل

خونِ دل بریخت از دو چشم و من

خوشدلم از این انتحارِ دل

افتخارِ مرد در درستی است

وز شکستگی است اعتبارِ دل

عارف این قَدَر لاف تا به کِیْ

شیر عاجز است از شکارِ دل

ترجمه‌سی:

گؤنلون اداره‌سی الده‌ن آرتیق چیخدی. اونون اداره‌سینه مقتدر دئییله‌م. هر گئتدییی یئرده‌ن دؤنمه‌یه‌ن گؤنلون انتظاری‌یله گؤزله‌ریم بایاغی آغاردی. ذاتاً گؤنلون خیرچین و لاقید، عینی زماندا درد اهلینه دشمن اولدوغونو قاپیدان قاپییا قووولدوغو اثبات ائده‌ر. گؤنولده حیثیت آرامایینیز. زیرا او عار و تهمتده‌ن باشقا بیر نام قازاناماز. منیم خاطریم ایچین گؤنلون تضییقی آلتیندا یاش تؤکه‌ن گؤزله‌ریمه قارشی خجلت، منی اؤلدورویور. گؤنول ایچین حیاتیم محو اولدو و اونون قماریندا بوتون نام و ناموسومو غیب ائتدیم. بو قده‌ر آجی تجربه‌له‌رده‌ن سونرا بیر داها گؤنوله بویون اه‌یه‌رسه‌م، دیوانه اولاییم. بیر داها گؤنول منیم، من گؤنلون ایشینه قاریشیرساق، هر ایکیمیز ناکس اولالیم. کندیسینی لاله گیبی داغدار ائده‌ریم، آرتیق یولوندا سفیل اولدوغوم یئتیشه‌ر. رُستم‌ین اسفندیارا یاپدیغی گیبی، من ده تیرِ غمله گؤنولده‌ن انتقام آلیریم. گؤنول منی کندی قانینی گؤزله‌ریمده‌ن آخیدینجایا قده‌ر آغلاتدی. فقط من اونون بو انتحاریندان ممنونام. آرتیق نه ایسته‌رسه‌نیز، گؤنلون اعتباری شکسته‌لیک‌ده‌دیر. فقط عارف، بو قده‌ر لاف یئتیشه‌ر. بیلمه‌لی‌سین که گؤنلون شکاریندان آرسلانلار بیله عاجزدیرله‌ر.

روبئرت قولئج (کالئج)، ٢٢ تشرین اول، ١٩١٩

ص. رضازاده شفق

قيسا سؤزلوک:

بایاغی: اییی‌جه، یاخشی‌جا، بوس‌بوتون

بوشلوق: خلاء

جاناوارجا: ییرتیجی‌لیق‌لا، وحشیانه

خیرچین: قاوقاچی، سینیرلی، آلینقان، گئچیمسیز، اویومسوز

خیشیرتی: سو سسی

کندیله‌رینه: اؤزله‌رینه، بیله‌له‌رینه

کومه: بیر شئی‌ین ییغینی، مجموعه

کؤیلو: کندلی

گؤنول: کؤنول، گؤیول، اوره‌ک

گیبی: کیمی، بنزه‌ری، تایی

یئتیشه‌ر: یئته‌ر، کفایت ائده‌ر، بسدیر

 

 

 

[1] Tevfik Fikret Düşünce Dergisi, Nüsha-i Mahsusa 1918

[2] John Keats (1795 1821), ODE TO A NIGHTINGALE م.ب.

[3] Alfred de Musset (1810 – 1857), C’EST LE COEUR QUI EST POÊTEم.ب.

این مطلب را شیر کنید

Check Also

پديده ی کاسه ی داغتر از آش شدن در برخورد با مسائل تورکيه

در حالیکه مخالفین تورکیه ای، وجود جناحهای سیاسی گوناگون در این کشور و حقوق آنها …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *