خانه / مقالات / دنیای ترکان / ياغشي محمد خان و قيات خان

ياغشي محمد خان و قيات خان

ياغشي محمد خان

ياغشي محمد خان در سال 1806 ميلادي در حوالي كوموش‌ دپه به دنيا آمد. وي به لحاظ سياسي و اجتماعي چهره‌ي شاخص تركمن‌هاي حاشيه درياي خزر بود. وي در اواخر سال 1819 ميلادي به همراه ن. ن. موراويو به قفقاز رفته و در مدرسه آسيايي‌هاي تفليس به تحصيل مشغول مي‌شود. بعد از دو سال به وطن بازگشته و با پدرش قيات‌خان تمامي سال‌هاي زندگي خود را در روابط تجاري صرف مي‌كند. از راه دريا با تاجران روس آستراخان كه از باكو مي‌گذشتند به تجارت مي‌پردازد، مراكز ماهي‌گيري، نمك‌زني، تهيه خاويار، نايلون و استخراج نفت و نمك را تأسيس مي‌كند. ياغشي محمد با بازرگانان متموّل دوره‌ي خود به رقابت مي‌پردازد اما به واسطه‌ي منابع غني نفت، ماهي و نمك سواحل درياي خزر دسيسه‌هاي تاجران رقيب كارگر مي‌افتد و ياغشي محمد در سال 1842 ميلادي توسط روس‌ها به زندان مي‌افتد.
ياغشي محمد به دليل عدم رسيدگي به عريضه‌هايي كه به مراكز متعدد ارسال مي‌كند در 22 اكتبر 1842 ضمن تقبيح حاكمان وقت قفقاز از زندان تفليس به حضور پادشاه روس نيكلاي اول دادخواست مي‌نويسد.
وي در دادنامه‌ي خود ضمن اعتراض به اسارت ناعادلانه و رنج و عذاب ناشي از آن خواستار آزادي و بازگشت خود به وطن و تحصيل يكي از فرزندانش در ازاي حتي به گروگان ماندن دو فرزندش مي‌شود. در 17 اكتبر سال 1844 ميلادي قادير محمد برادر كوچكترش، سه فرزند وي را همراه خود به قفقاز مي‌آورد ولي او نيز بدون نتيجه مثبت به منطقه بازمي‌گردد. همان سال ياغشي محمد را به همراه فرزندانش به زندان وورونچ اعزام مي‌كنند. اينجا نيز او از ارسال شكوائيه دست نمي‌كشد. با كمك فرزندانش كه در مدرسه به تحصيل مشغول بودند نامه‌اي شاعرانه به نيكلاي اول مي‌نويسد. اين عريضه نيز به پادشاه نمي‌رسد.
ترجمه‌ي روسي نامه در ماه مارس سال 1882 در مجله‌اي روسي به چاپ مي‌رسد.
ياغشي محمد بعد از هفت سال زندان ديگر جايي براي نامه نگاري نمي‌يابد.
در سال‌هاي 48 – 1845 بين حكومت پادشاهي روسيه و ايران براي آزادي ياغشي محمد خان مكاتباتي صورت مي‌گيرد. «نسلرود» بعد از آگاهي و اطمينان از پاره‌اي اطلاعات خواستار آزادي ياغشي محمد خان توسط تزار مي‌شود. حتي در آوريل 1848 نمايندگان ارشد روسيه در ايران در ازاي نگهداري يكي از فرزندان ياغشي محمد خان احتمال آزادي وي را مطرح مي‌كنند. با همه‌ي اين تفاصيل مسئله آزادي‌ و رهايي ياغشي محمد‌خان به سرانجامي نمي‌رسد.
در 16 ژوئن 1849 ميلادي به خاطر عدم تحمل رنج‌هاي اسارت و غربت و آرزوي ديدن سرزمين پدري و همچنين از ظلم و ستم طاقت فرساي حكومت پادشاهي روسيه، ياغشي محمد خان در وضعيتي مبهم در 42 سالگي در زندان وورنچ از دنيا مي‌رود.
نسخه‌هاي اصلي اشعار او هنوز بدست نيامده ولي پاره‌اي از آنها در آكادمي علوم تركمنستان در بخش نسخه‌هاي خطی نگهداری میشود.

قيات‌خان‌‌

قيات‌خان‌‌ حدود سال 1754 در كوموش دپه يا حسنقلي از مادر زاده مي‌شود خان تركمن‌هاي حاشيه درياي خزر را، قيات بگ، قياس بگ، هم مي‌گويند. از گذشته‌هاي دور زندگي قيات خان اطلاعي در دست نيست. وي از ميان توده مردم بپاخاسته و فرزند يك آهنگر ماهر بود. وي خود نيز مدقي به حرفه‌ي آهنگري مشغول بوده مكان‌هاي زندگي وي كوموش دپه، حسنقلي، چله‌كن بوده است. ياغشي محمد و قادير محمد فرزندان قيات خان بودند.

براي اولين بار نام او به سال 1813 ميلادي مطرح مي‌شود. تركمن‌هاي گرگان و اترك در همان سال به جنبش اعتراضي گسترده‌اي عليه فتحعلي‌شاه قاجار دست مي‌زنند. بعد از خاتمه جنگ ايران و روسيه قيات‌خان با گروهي از همرزمانش به عنوان نماينده‌ي مردم خود جهت پاره‌اي مذاكرات به قفقاز اعزام مي‌شود.

بعد از اين واقعه وي شهرت تاريخي كسب مي‌كند. در ادامه وي در جهت گسترش روابط تجاري آستراخان، باكو و ايران تلاش وسيعي انجام داده و به عنوان خان تركمن‌هاي حاشيه دريا مطرح مي‌شود. قيات‌خان بين سال‌هاي 1821-1819 با نيروهاي م. ي. پونوماريود و ن. ن. موراويو و در سال 1836 با نيروهاي گ. س. كارلين همكاري مي‌كند و با همان امتياز به سهولت به اداره مركزي قفقاز كه در تفليس مستقر بود وارد مي‌شود.

بين سال‌هاي 20 و 30 قرن نوزدهم قيات‌خان و پسرانش، به عنوان تاجران بزرگ منطقه در مسير دريايي استرآباد، مازندران، گيلان، باكو و آستراخان به فعاليت تجاري مشغول  بوند، فعاليت‌هاي تجاري نتيجه‌ي مثبتي به بار نمي‌آورد و تجارت قيات‌خان شكست مي‌خورد. غارت و دزدي در دريا و سواحل اوج مي‌گيرد. تاجران يكي پس از ديگري كشته مي‌شوند بدين صورت روابط تجاري ايران و روسيه رنگ مي‌بازد.

وجود منابع عظيم مالي و طبيعي عامل اساسي به وجود آمدن تنش و مخاصمات فيما بين بود. رقابت سختي از يك طرف بين روسيه و ايران و از طرف ديگر بين ايران و قيات‌خان براي دستيابي به اين منابع عظيم ثروت در‌ مي‌گيرد. دشمن اصلي قيات‌خان در اين رقابت ‌ميرباقراُف ايراني الاصلي بود كه تابعيت روسيه را بنا به دلايل تجاري پذيرفته بود.

هدف نهايي او اخراج قيات‌خان از فعاليت‌هاي بازرگاني و همچنين نابودي ايشان بود. بدون شك قيات‌خان و فرزندانش قرباني رقابت ناعادلانه‌ي تجاري شدند.

سال 1821 ميلادي قيات‌خان يكي از فرزندان خود را به دانشگاهي كه براي آسيايي‌ها در تفليس گشايش يافته بود اعزام مي‌كند. فرزند ديگرش قادير محمد و نوه‌هاي خود را در مدرسه مسانك پتربورگ تفليس به فراگيري علوم مي‌گذارد. قيات‌خان داراي مُهر و نشان مخصوص به خود بود كه روي آن تصوير اسبي نقاشي شده بود.

تابستان سال 1842 ميلادي براي قيات‌خان و فرزندانش سال ناگواري بود. تمهيدات روابط تجاري با روسيه به رهبري قيات‌خان و فرزندانش حكومت ايران به خصوص محمد شاه قاجار را هراسان مي‌كند. ايران آن منطقه را جزء لاينفك خاك خود قلمداد مي‌كرد. به همين دليل شاه و حكومت ايران به هر طريقي راههاي نابودي قيات‌خان و فرزندانش را دنبال مي‌كنند. تاجران ايراني در فروش نمك، ماهي، و نفت بر عليه قيات‌خان متحد مي‌شوند. در سال 1842 ياغشي محمد خان توسط نيروهاي روسي به زندان مي‌افتد.

زنداني شدن فرزند قيات‌خان در واپسين سال‌هاي زندگي براي او ضربه‌ي سختي بوده است. او با توجه به گذشت 80 سال از زندگيش از حاكم قفقاز در خواستي كتبي براي بازگشت خود و فرزندش  به وطن به عمل مي‌آورد. او زنداني شدن فرزندش را ناشي از سوء تفاهم دانسته و به باكو باز‌ مي‌گردد.

شش ماه در باكو به حالت فرنطينه مي‌ماند. دادخواهي‌هاي مستمر او گوش شنوايي نمي‌يابد.

قيات‌خان در اواسط مارس 1842 ميلادي به علت ناتواني و كهولت سن با از دست دادن بينايي چشمانش در سن 89 سالگي در زندان تفليس غريبانه از دنيا مي‌رود.

از كتاب سرداران تركمن

 برگردان به فارسي: عبدالعظيم ممي‌زاده

 

0
0
این مطلب را شیر کنید

Check Also

حاج مراد دردی قاضی، عالم ترکمن، خادم مختومقلی

گفتگو با زنده یاد حاج مراد دردی قاضی، عالم ترکمن، خادم مختومقلی در ایران، محققان …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

+ 8 = 11