خانه / مقالات / سیاسی / مگر روشنفکر و روشنفکری غیرسیاسی هم داریم؟

مگر روشنفکر و روشنفکری غیرسیاسی هم داریم؟

ریشه‌های روشنفکری

میثم قهوچیان- کارشناس ارشد فلسفه دانشگاه تهران
میثم قهوچیان- کارشناس ارشد فلسفه دانشگاه تهران

روشنفکری ریشه در انقلاب فرانسه دارد و واقعیتی مدرن است. روشنفکران فرانسوی با حمله به خان‌های زمین‌دار فرانسه و مذهب پدری، ندای جمهوری دادند، اما پس از فرانسه روشنفکری لباسی عام به تن کرد و در سراسر جهان به‌نقد پرداخت. روشنفکران نحله‌های گوناگون دارند، بعضاً از سنت لیبرال بر خواسته‌اند و بعضاً آن‌ها را می‌توان چپ خواند، آن‌ها را می‌توان به دینی و غیردینی، قومی و ملی، فمینیست و … خواند. نمی‌توان گفت اگر فلان باشی و یا به فلان معتقد باشی، نمی‌توانی روشنفکری باشی. تجربه تاریخی نشان می‌دهد که ما روشنفکران از نحله‌ها و خواستگاه‌های مختلف داشته‌ایم.

ریشه‌ اصلی روشنفکر شاید نوعی خودآگاه مدرن باشد. وقتی فرد خود را جدا از امر موجود می‌داند و می‌تواند در ذهن خود شناسایی خود را به رسمیت بشناسد. روشنفکران وقتی با ساختار قدرت درآویختند که پیش‌تر مطالعات بسیاری شده بود. دکارت آمده بود و در اثبات عقل مستقل سخن گفته بود. دکارت سوبژکتیویسم را بنیان نهاد ذهن انسان مستقل که می‌توانست خارج از دگم‌های اجتماعی، تربیتی و دینی به پرسش از هر چیزی بپردازد. سنت روشنفکری ریشه در این امکان اساسی دارد، امکان پرسیدن از و نقدِ همه‌ چیز.

روشنفکری و تغییر

روشنفکران به دنبال تغییرند، اما تغییر در چه چیزی؟ به نظر می‌رسد مناسبات غیرمعقول اجتماعی جواب باشد. این مناسبات می‌تواند در مذهب، فرهنگ، سیاست و به معنای عام در همه ساحات زندگی انسانی خود را نشان دهد. دفاع از حق طلاق در جامعه‌ای که مخالف آن است و دفاع از نهاد ازدواج در جامعه‌ای که آن را مجاز نمی‌داند، می‌تواند حوزه کار روشنفکری در دو شرایط متفاوت باشد.

چه کسانی در مقابل روشنفکران هستند؟ دانشمندان مقابل روشنفکران نیستند، زیرا دانشمندان کاردانش بنیان می‌کنند، آن‌ها نظریات علمی را می‌سازند و یا تغییر می‌دهند. دانشمندان می‌توانند کار روشنفکرانه بکنند، آنجا که متعلق کارشان باورهای شبه دانشی باشد که بنیان امور نامعقول بر آن است. مقابل روشنفکران روحانیون نیز نیستند، زیرا روحانیون در حال راهنمایی مردم در امور دینی خود هستند و حتی آن‌ها هم می‌توانند کار روشنفکری کنند، وقتی دستاورد هدایت مردم مخالفت با ظلم و ستم باشد. مقابل روشنفکران هنرمندان، صنعت‌کاران، سرمایه‌داران و … هم نیستند، آنچه مقابل واقعی روشنگری است، قدرت است. به‌بیان‌دیگر این‌قدرتی است که مناسبات غیرمعقول را ممکن، مجاز، تحقق و تداوم می‌بخشد. قدرتی که ممکن است توسط هر یک از اقشار اجتماعی از قبیل دانشمندان، هنرمندان، سرمایه‌داران، نظامیان و … بازتولید شود. قدرتی که ممکن است در خانواده توسط آموزش‌های اولیه اولیا از نو متولد و تقویت شود. ازاین‌رو آنچه مقابل روشنفکر است قدرت است.

روشنفکر ناقد ادبی و یا منتقد دینی نیست، روشنفکر نمی‌خواهد وارد مجلس شود و یا به دنبال این نیست که اندیشه دینی را اصلاح کند. کاری که او می‌کند در مقابل قدرتی معنای می‌یابد که محافظ ادبیات، دین، فرهنگ، اقتصاد و … سرکوبگرانه است. روشنفکر مقابل قدرتی است که بخش خودآگاه آن را می‌توان در ادبیات علوم سیاسی هیئت حاکمه در هر جامعه‌ای دانست. بی‌شک فرهنگ از آن روی که فرهنگ است، قدرتش فرهنگی است و نمی‌تواند خود را از رسمی سازد. قدرت در نهاد قدرت یا به معنای عام دولت، حالتی خودآگاه می‌یابد، خود را می‌شناسد و به تقویم و بازتولید خود می‌پردازد.

مگر روشنفکر غیرسیاسی هم داریم؟!

مگر روشنفکر نانواست یا کاری شبیه نانوایی دارد که غیرسیاسی باشد؟ مگر روشنفکری صنفی خاص است یا مگر می‌توان گفت او متخصص است؟ روشنفکر با دریافتی جامع از وضع خود و جامعه‌اش به‌نقد سرکوبی می‌پردازد که ممکن است در بخش‌های مختلف باشد. بی‌شک جنس کار روشنفکری فرهنگی است، او بانک تأسیس نمی‌کند، او حزب نمی‌زند، حتی او انتشاراتی هم تأسیس نمی‌کند، بلکه او در قالب‌های موجود غالباً فرهنگی ازجمله، کتاب، فیلم، مقاله و … به‌نقد می‌پردازد و این نقد‌ها البته سیاسی هستند، زیرا این امر سیاسی است که به صورتی آگاهانه از منافع اقتصادی بهره‌مند از مناسبات غیرانسانی و به‌واسطه منابع توجیه‌کننده فرهنگی محافظت می‌کند.

معیار عام روشنفکری ازاین‌رو آزادی فعالیت‌ است. هر چه فردی بتواند به‌صورت آزاد‌تری در مدتی طولانی و با امکانات موردنیاز فعالیت کند، کم‌تر روشنفکر است. نمی‌توان تصور کرد که فردی مدعی باشد که به‌نقد مناسبات غیرمعقول می‌پردازد و از سوی همان مناسبات غیرمعقول با آغوش باز پذیرفته شود اینجا چیزی می‌لنگند، یا او درواقع مناسبات غیرمعقول را نقد نمی‌کند و یا مناسبات، غیرمعقول نیست.

میثم قهوه‌چیان- کارشناس ارشد فلسفه از دانشگاه تهران

این مطلب را شیر کنید

Check Also

روحانی در تبریز : تورکی یک زبان نیست بلکه یک روح و اندیشه است

به گزارش وبسایت یول‌پرس به نقل از خبرگزاری دولتی ایرنا، روحانی در این سخنرانی با …

9 نظر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

من ربات نیستم *

کتابخانه دیجیتالی بایداق راه اندازی شد. برای دسترسی به کتابخانه از منوی کتابخانه بایداق استفاده نمائید. رد کردن