خانه / مقالات / دنیای ترکان / آداب و رسوم تورک‌های ایران در ماه مبارک رمضان

آداب و رسوم تورک‌های ایران در ماه مبارک رمضان

عادات، رسوم و فرهنگ یک قوم یا ملت نمایانگر باورها، اندیشه‌ها و تاریخ آن است که به‌صورت زنجیروار در نسل‌ها جاری است. با توجه به پیشینه مذهبی کشورمان، یکی از این عادات، رسوم مخصوص ماه مبارک رمضان است که همواره به عنوان ماه تزکیه روح و جسم به آن نگریسته شده است و در میان با توجه به پیشینه تاریخی و فرهنگی مشتورک میان تمام تورک‌های ایران بدون درنظرگرفتن استان و شهر محل سکونت؛  عادات و رسوم مشترک و یا نزدیک به هم دارند که از رسومات پیشوازی این ماه گرفته تا عادات روزه داری و نیایش در طول این ماه و در آخر رسوم پایانی و عید فطر را می توان اشاره کرد. در این گزارش بطور خلاصه به برخی از این عادات و رسوم در میان تورک‌های ایران پرداخته شده است.
تورک‌های خراسان

تورک‌های خراسان در آستانه ماه مبارک رمضان نظافت منازل، مساجد و تکایا را آغاز کرده و همزمان با زیبا کردن ظواهر خانه و کاشانه، سعی می‌کنند زشتی‌ها و پلشتی‌ها را نیز از قلوب خود بزدایند. همچنین آن دسته از افرادی که به خاطر مسائل و مشکلات پیش آمده با یکدیگر کدورت دارند با دعوت و ارشاد بزرگان روی همدیگر را بوسیده و کدورت‌ها را کنار می‌گذارند.

یکی از رسوم منحصر به فرد اقوام تورک خراسان  در آستانه ماه مبارک رمضان تهیه و پختن ماهی در کنار سایر غذاهای متنوع است، آنان اعتقاد دارند که ماهی پاک کننده است حال اینکه وجه تسمیه این اعتقاد چیست؟ به نظر می‌رسد به علت محل زندگی ماهی و انتساب آن به دریا و پاک بودن آن باز می‌گردد.

پس از اتمام نظافت منازل و مساجد نوبت به نظافت شخصی می‌رسید و در این زمان بود که حمامهای موجود در بجنورد قدیم بسیار شلوغ می شد. حمام‌هایی چون حمام سراب، حمام جاجرمی‌ها، کوثر، حمام نور، حمام رجاییان و حمام ملاک دو شیفته می‌شدند و اتشدان حمام نیز لحظه‌ای خاموش نمی‌شد.

بیدار کردن اهالی روستا برای سحری : قبل از دهه چهل(۱۳۴۰شمسی) که وسایل ارتباط جمعی نبود، برای بیدار کردن اهالی روستا برای سحری ، سید یا روحانی محل روستا بارفتن به پشت بام مسجد و نواختن طبلی (حلبی) مردم را برای صرف سحری بیدار می کرد. زمان نواختن یک و نیم ساعت مانده به اذان صبح بود تا مومنین برای صرف سحری فرصت کافی داشته باشند. نواخت طبل پیامی با گویش تورکی خراسانی بدین مظمون داشت : «تو پلو بیشِر غازانِی دیشِر» بمعنای « پاشو پلو بپز، دیگ را پایین بگذار» است.

تورک‌های قشقایی

ماه رمضان را در ایل قشقایی به نام ماه اوروج می نامند.اوروج به زبان ایلاتی به معنای پرواز ،تقرب به خدا و رسیدن به الی الله می باشد. اهمیت ماه رمضان در ایل قشقایی به حدی است که فرزندان پسری را که در این ماه به دنیا می آیند اوروج و اوروج علی می نامند.

قبل از فرا رسیدن ماه رمضان رئیس ایل یا ملای ایل از نزدیکترین شهر وسایل و مایحتاج ایل را خریداری می کند. زمانی که ماه رمضان فرا می رسد یک نفر جارچی خبر را در ایل پخش می کند. خانواده ها با دعوت کردن همدیگر و افطاری دادن و خواندن دعای کمیل و در شب های احیا با جمع شدن در اماکن مقدس از جمله امامزاده ها و مساجد مراسمی را برگزار می کنند. مراسم جز خوانی قران در ایل قشقایی برگزار می شود به اینصورت که توسط افرادی بین چادرهای عشایری اعلام می شود که مثلا در فلان چادر برنامه جزء خوانی برگزار می­ شود و بعد از صرف افطار در چادر، خواندن قرآن و دعا توسط روزه داران برگزار می شود.

در ماه مبارک رمضان عشایر بعد از سحری و خواندن نماز صبح شروع به کشاورزی و دامداری می کنند و تا قبل از گرمی هوا فعالیت می کنند و بعد از آن استراحت می کنند و قبل از اذان مغرب و عشاء در چادرهای عشایری به قرآن خوانی و دعا می پردازند.

تورکمن ها

اکثر تورکمن‌ها ماه‌های رجب و شعبان را روزه می‌گیرند که همراه با ماه رمضان ۳ ماه را روزه گرفته باشند، دربین تورکها این ماه را اوروج و تورکمن ها «اورازا» می‌گویند و درصورتی که ۲ ماه آخر موفق به روزه گرفتن نشوند ۲ روز مانده به این ماه، روزه گرفتن را شروع کرده و در واقع به پیشواز آن می‌روند.

در بسیاری از مناطق تورکمن نشین ، رسم است که زنان و دختران تورکمن آخرین جمعه ی قبل از حلول ماه رمضان ، به شکل دسته جمعی مسجد محل خود را نظافت می نمایند. برخی از خانواده‌ها نیز سجاده هایی از جنس قالیچه و نمد را که به آن «نمازلیق» می گویند، به مسجد محل خود اهداء می کنند.

رویت هلال ماه ‌رمضان (آی گؤرمک) نیز در میان تورکمن ها با هیجان خاصی همراه است. تورکمن ها عقیده دارند هرکس زودتر از بقیه هلال ماه را ببیند ، ثواب بیشتری می‌برد و حتی باعث افزایش بینایی می شود. به همین خاطر پیر و جوان سعی می کنند برای دیدن هلال ماه ـ که علامت حلول ماه مبارک است ـ به بالای ارتفاعات و پشت بام ها بروند تا زودتر از دیگران ببینند. عصر شب های آخر ماه شعبان ، نگاه غالب مردم تورکمن به سمت مغرب آسمان است تا شاید هلال ماه را رؤیت کنند. فردی که هلال ماه را می‌بیند آیه شریفه ۱۸۹ سوره بقره را قرائت می‌کند و با خوشحالی و صدای بلند به دیگران اعلام می کند که ماه را رؤیت کرده است. رسم بر این است که هر فرد تورکمن ، چه آن ها که در همان شب ماه را می بینند و چه آن ها که در شب های دیگر آن را رؤیت می کنند ، به محض دیدن ماه ، دست خود را به سمت آن دراز می کنند و به پیشانی می سایند و این کار را سه بار تکرار می کنند و می گویند «گلجک ئیلا خدای یتیرسین!» (یعنی: دیدن این ماه در سال آینده نیز قسمت ما بشود!)

یکی دیگر از سنت های حسنه ی تورکمن ها پیش از آغاز این ماه مبارک ، مراسم آشتی‌ کنان است. به این ترتیب که ریش سفیدان هر محله ـ که به آن ها «یاش اولی» می گویند ـ بنا به ابتکار خود ، آن ها را که در آن محله با هم کدورتی دارند ، بدون اطلاع از همدیگر برای صرف چای به خانه‌اش دعوت می‌کند و آنها را آشتی می دهد.

برپایی نماز تراویح و ختم قرآن: «تراویح» نمازی ۲۰  رکعتی است که در قالب ۱۰  نماز دو رکعتی، پس از اقامه نماز عشاء به جماعت خوانده می‌شود به این شکل که امام جماعت پس از خواندن حمد در هر رکعت ، یک  سوره از سوره‌های کوتاه قرآن مجید را در این نماز قرائت می‌کند. نماز تراویح در تمامی مساجد منطقه ی تورکمن نشین برپاست اما در برخی از مساجد نیز «نماز ختم» برپا می شود. به این ترتیب که در طول یک هفته ، هر شب نمازگزاران در قالب همان نماز تراویح ، به نماز می ایستند و امام جماعت در هر رکعت از نمازهای دو رکعتی ، به جای قرائت سوره های کوتاه پس از حمد ، از نخستین سوره ی ابتدای قرآن آغاز می نماید و در هر رکعت بخشی از قرآن را از حفظ می خواند و در رکعت های بعدی ادامه ی آن را می خواند و به این ترتیب در طول یک هفته ، قرآن را به جماعت و در قالب نماز تراویح ، ختم می کنند. هر چند این نمازهای ۲۰ رکعتی (که در قالب نمازهای دو رکعتی برپا می شود) هر شب دو تا سه ساعت به طول می انجامد ، اما تورکمن ها شرکت در آن ها را از مستحبات مؤکد می دانند و گاه قبولی طاعات خود در این ماه را منوط به شرکت در آن نمازها می دانند. در بیش تر مساجد ، به خاطر کثرت نمازگزاران و کافی نبودن فضای صحن برخی از مساجد، نمازگزاران در حیاط و حتی بیرون از حیاط مساجد نماز را بر جای می آورند.

آغیز آچار (افطار): روزهای ماه مبارک ، شادی و نشاط را مهمان چهره ها می کند. هر روز قبل از اذان افطار ، کودکان هر محله در محل ورودی به مسجد محل خود تجمع می کنند و منتظر اعلام فرا رسیدن وقت افطار می شوند و به محض اینکه موذن مسجد آن را اعلام می کند، به سوی منازل خود رفته و با صدای بلند فرارسیدن زمان افطار را به اطلاع دیگران می رسانند. در بین تورکمن ها رسم بر این است که هر روز هر کدام از خانه های یک محله ، غذایی درست می کنند و آن را به مسجد محله ی خود می فرستند تا نمازگزاران با آن افطار کنند.

باش پیطره (پرداخت فطریه): پرداخت فطریه از دیگر مراسم مذهبی است که معمولا در چند روز آخر ماه رمضان و تا قبل از نماز عید انجام می‌شود در فقه اهل سنت پرداخت فطریه واجب است .بنا به اعتقاد علمای تورکمن ، پرداخت فطریه با آغاز ماه مبارک رمضان جایز است و وقت واجب برای پرداخت آن ، تا قبل از ادای نماز عید فطر است. پرداخت فطریه ‌اهمیت خاصی در بین تورکمن ها دارد. علمای تورکمن برای هر عضوی از خانواده مبلغی را تعیین می کنند و هر خانواده محاسبه نموده و آن مبلغ را به مسکینان و افراد نیازمند می رسانند.

«اورازا بایرامی» (عید فطر): آخرین مراسم ماه مبارک رمضان در میان تورکمن ها مراسم عید فطر است که به عنوان یکی از اعیاد بزرگ جشن گرفته می شود.صبح اول وقت ، مردها ، جوانان و نوجوانان تورکمن با پوشیدن بهترین لباس ، سواره و پیاده به سمت عیدگاه می روند تا ضمن گوش سپردن به مواعظ علما و بهره‌مندی از ارشادات دینی ، نماز عید فطر را برجای می‌آورند. پس از آن ، همگی به خانه های خود باز می گردند و آماده می شوند تا دید و بازدید عید را انجام داده و به خانه های همسایگان و آشنایان بروند. آن روز هر خانه سفره ای رنگین پهن می کند و آن را تا آخر شب جمع نمی کند. دراین روز بزرگترها به بچه ها عیدی می دهند.

تورک‌های  آذربایجان

قاباخلاما: قرن‌هاست‌ که‌ این‌ مراسم‌ معنوی از سوی مردم آذربایجان برگزار شده و می‌شود، در این سنت مردم آذربایجان و به ویژه اهالی روستاها و شهرهای استان آذربایجان‌شرقی، از نیمه ماه شعبان خود را برای استقبال از ماه رمضان آماده می‌کنند.در این آئین مردم و به ویژه نوجوانان و جوانان دو یا سه روز قبل از رویت هلال، به پیشواز ماه رمضان می‌روند و روزه می‌گیرند.از دیگر ویژگی‌های مهم این سنت آذربایجانی‌ها، نظافت و غبارروبی مساجد و خانه‌ها برای فرارسیدن بهار قرآن بوده که به این طریق رسیدن این ایام را گرامی می‌دارند. این سنت(قاباخلاما) که از نام سنتی و محلی آن مشخص است، حتما باید پیش از‌ ماه مبارک رمضان برگزار شود. نکته دیگر در این مورد اینکه، در منطقه آذربایجان مخصوصاً زنان روستایی در ماه رمضان همچون عید نوروز اقدام به غبارگیری از مساجد و منازل می‌کنند و بر این باور هستند که اگر خانه‌ برای آغاز ماه رمضان پاک و تمیز نباشد، خیر و برکت ماه مهمانی خدا از آن گریزان می‌شود.

کیسه‌دوزی(برکت کیسه‌سی): کیسه‌دوزی و یا به عبارت دیگر «برکت کیسه‌سی»یکی دیگر از رسوم کهن این سرزمین که هنوز در این منطقه به تاریخ نپیوسته است. در این رسوم زنان و دختران جوان در برخی از مناطق  آذربایجان در آخرین جمعه ماه رمضان و یا آخرین پنجشنبه ماه مبارک رمضان ضمن گردهم آمدن، یک کیسه‌ای را برای هر خانواده می‌دوزند و بر همین اساس هم با ریختن مقداری پول در این کیسه‌ها و دعا برای آنها، اعتقاد دارند هرگز دچار فقر و بی‌پولی نخواهند شد.‏

لعن ابن ملجم: زنان و دختران آذربایجانی همزمان با بیست و هفتم رمضان مراسم سنتی به نام«لعن ابن ملجم یا کیسه مراد» برگزار می‌کنند که به گفته کارشناسان این سنت بیش از دو قرن قدمت دارد. در این مراسم زنان کیسه‌ای می‌دوزند که به کیسه لعن ابن ملجم یا کیسه مراد معروف است و روز ۲۷ ماه رمضان شب قصاص ابن ملجم به اجرا درمی‌آید. در شب بیست و هفتم ماه رمضان با هر سوزنی که به این کیسه می‌زنند، یک بار به ابن ملجم لعنت می‌فرستند. به اعتقاد کارشناسان میراث فرهنگی، در این مراسم برخی زنان نیز مبلغی پول به نیت تشرّف به سفرهای مذهبی در این کیسه گذاشته و در طول سال از همین مبلغ، برای سفر به اماکن مذهبی و زیارت امامان و معصومین (ع) هزینه می‌کنند. این مراسم در برخی مناطق دیگر از جمله سمنان نیز برگزار می‌شود، البته گویا این سنت کم‌کم رو به فراموشی سپرده می‌شود.

پیراهن فاطمه: یکی دیگر از سنت‌های این منطقه دوختن پیراهنی به نام «پیراهن فاطمه» است، به نظر می‌آید، قدمت برخی از آئین‌های ویژه ماه ‌مبارک رمضان در آذربایجان به تاریخ اسلام برمی‌گردد، به طوریکه با وجود گذشت سالیان متمادی بسیاری از این سنت‌ها همچنان پابرجاست. این سنت ویژه زنانی است که بچه‌دار نمی‌شوند، در این مراسم معنوی که در برخی از روستاهای  آذربایجان‌ مرسوم است، زنان با رفتن به مسجد دو رکعت نماز حاجت به جا می‌آورند و بعد از آن به منزل هفت زن که اسم آنها فاطمه است رفته و از هرکدام یک تکه پارچه می‌گیرند. آنها از پارچه‌های یاد شده پیراهنی بچه‌گانه به نام «پیراهن فاطمه» می‌دوزند و نزد خود نگاه می‌دارند و اعتقاد دارند تا ماه رمضان سال آینده حتماً بچه‌دار خواهند شد.‏

مناجات‌خوانی در سحر (اوباش‌دان و اولکرلر): از دیگر سنت‌های قدیم و متداول‌ترین رسوم مردم آذربایجان در ‌ماه رمضان «مناجات‌خوانی در سحر» (اوباش‌دان و اولکرلر) است. این مراسم هنوز هم در بین روستائیان و عشایر مثل سالیان قبل یک ساعت قبل از اذان صبح به اجرا درمی‌آید، که در این روش مردم با زدن ضربه به دیوار همسایه یا درب منازل آنها را از خواب بیدار کرده و به سحری دعوت می‌کنند. در برخی روستاها هم موذن روستایی با حضور بر پشت بام‌های منازل یا مساجد روستایی با دعایی که در محل به آن مناجات می‌گویند، مردم را برای خوردن سحری همچنین اتمام وقت اوقات شرعی آن دعوت می‌کنند.

رویت هلال ماه و نگاه کردن به آیینه: یکی از مراسم جالب توجه مردم این دیار «رویت هلال ماه و نگاه کردن به آیینه» است. در این رسوم نگاه کردن به ‌آیینه و فرستادن صلوات بر محمد و آل‌محمد (ص)، بعد از رویت هلال ماه هنوز هم به عنوان یک رسم در بین پیرمردان مناطق روستایی آذربایجان مرسوم است. پیش از اینکه رادیو و تلویزیون وارد جامعه ایران شود، روستائیان برای رویت هلال ماه به پشت‌بام‌ها می‌رفتند و ساعت‌ها منتظر می‌شدند. همزمان چند سوار به روستاها و شهرهای اطراف می‌فرستادند تا خبر رویت هلال ماه را بیاورد. همچنین در این مراسم، بزرگترها بعد از رویت هلال ماه رمضان به چهره یک کودک معصوم یا یک فرد مومن و نمازخوان نگاه می‌کردند و اعتقاد داشتند که نگریستن به صورت آدم‌های بی‌نماز و روزه‌خوار خوش یمنی درپی نخواهد داشت. در این رسم، پیرمردان همواره آیینه کوچکی در درون جیب خود داشتند و بعد از اینکه خود به رویت آیینه می‌پرداختند، با فرستادن صلوات چند بار آیینه را به دور خود و اهل خانواده می‌چرخاندند.

آخرین روز ماه مبارک رمضان که در بین مردم این دیار به نام« عرفه» مشهور است به زیارت اهل قبور می روند و در این روز مردم میزان فطریه خود را که شامل آرد، گندم یا برنج می باشد محاسبه می کنند و آن را در جایی نگهداری می کنند تا در اولین فرصت در اختیار نیازمندی قرار دهند و برخی از مردم بر این باورند که فطریه باید در همان روز اول به فقرا داده شود.

پخت غذاهای مخصوص از دیگر رسوم ماه رمضان است، بانوان آذربایجانی برای دسر و پیش غذا افطاری بیشتر از غذاهایی نظیر آش‌رشته، طاس‌ کباب، حلوا و شله‌زرد، فرنی، شیر برنج، انواع دلمه، ‌کتلت، کوکو، سالاد، رشته ختایی، اهری، ‌حلوا، پنیر، سبزی، خرماهای تزئین شده با گردو و پودر گردو، انواع مربا و حلیم استفاده می‌کنند.ناگفته نماند که در گذشته آبگوشت از غذاهای مرسوم افطاری بوده است اما امروز با افزایش تنوع غذایی می‌توان گفت، سفره آذربایجانی‌ها پذیرای خوراک‌های جدیدتر و غذاهای مناطق دیگر نیز شده است اما جالب توجه است که سوپ یا آش همواره یک پای ثابت غذاهای آذربایجان‌ است.

متاسفانه در این یادداشت به دلیل عدم وجود منابع کافی امکان بررسی آداب و رسوم سایر تورک‌های ایران از جمله خلج، پیچاقچی، سنقر و … وجود نداشت.

گزارش از: هانیه شامی برگرفته از یول پرس

این مطلب را شیر کنید

Check Also

فحاشی در صفحه اینستاگرامی زهرا ساعی به دلیل استفاده از واژه «تُرک»

نماینده تبریز به علت درج شدن واژه «تُرک» در صفحه اینستاگرامی‌اش، توسط پان فارس‌ها مورد …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

من ربات نیستم *

کتابخانه دیجیتالی بایداق راه اندازی شد. برای دسترسی به کتابخانه از منوی کتابخانه بایداق استفاده نمائید. رد کردن